Türkiye’nin kronik sorunu iş kazalarından kim sorumlu?
Türkiye'de iş kazaları yıllardır gündemden düşmüyor. Sosyal Güvenlik Kurumu'nun 2025 yılı istatistiklerine göre, yalnızca 4/1-a kapsamındaki sigortalılar arasında 1.931 kişi iş kazası sonucu hayatını kaybetti. Bu ölümlerin 586'sı inşaat sektöründe meydana geldi. Başka bir ifadeyle, iş kazalarında hayatını kaybeden her üç çalışandan yaklaşık biri inşaat sektöründe çalışıyordu.
Her ölümlü kazanın ardında bir evin direği, sabah işe çıkıp akşam eve dönmesi beklenen bir insan var. İş kazalarında hayatını kaybeden tüm çalışanları rahmetle anıyorum.
Her büyük kazanın ardından kamuoyunda ilk sorulan sorulardan biri de şu oluyor: "İşyerinde iş güvenliği uzmanı yok muydu, ne yapıyordu?"
Türkiye'de iş kazaları gündeme geldiğinde dikkatlerin çoğu zaman doğrudan iş güvenliği uzmanına çevrilmesi, asıl sorulması gereken soruların geri planda kalmasına neden oluyor. Oysa bir iş kazasının meydana gelmesinde yalnızca tehlikeyi gören kişinin değil, o tehlikeyi ortadan kaldırabilecek karar ve uygulama yetkisine sahip kişilerin de sorumluluğu araştırılmalıdır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi açık: İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür.
İşveren bu kapsamda gerekli bütün tedbirleri almak, iş organizasyonunu yapmak, araç ve gereçleri sağlamak, alınan tedbirlerin uygulanmasını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek zorundadır. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin işyeri dışındaki uzman kişi veya kuruluşlardan alınması da işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Kanunun 8. maddesi ise iş güvenliği uzmanının görevini tanımlarken özellikle "rehberlik ve danışmanlık" kavramlarını kullanır. Uzman, işverene iş sağlığı ve güvenliği konularında rehberlik ve danışmanlık yapmak üzere görevlendirilir. Aynı madde, uzmanın belirlediği eksiklik ve aksaklıkları yazılı olarak işverene bildirmesini, bunların giderilmesi ve önerilerin yerine getirilmesi sorumluluğunu ise işverene yükler.
İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesi uzmanın görevlerini beş ana başlık altında toplar: rehberlik, risk değerlendirmesi, çalışma ortamının gözetimi, eğitim, bilgilendirme ve kayıt ile ilgili birimlerle iş birliği.
Bu görevler uzmana yalnızca tehlikeleri tespit edip yazma sorumluluğu vermez. İşin planlanması ve organizasyonuna ilişkin önerilerde bulunmayı, periyodik bakım, kontrol ve ölçümlerin planlanmasını ve uygulamaların takip edilmesini de kapsar.
Ancak burada önemli bir ayrım var: Uzmanın bakım ve kontrol süreçlerini planlaması ve takip etmesi, bakım için bütçe ayırma, ekipman satın alma, personel görevlendirme veya üretim programını değiştirme yetkisine sahip olduğu anlamına gelmez. Bunlar işverenin ve yetkilendirdiği yönetim kadrosunun karar alanındadır.
Uzmanın elindeki araç yalnızca kalem değildir
İş güvenliği uzmanının temel araçları teknik bilgisi, saha gözetimi, rehberliği, risk değerlendirmesi, yazılı bildirimi ve mevzuatın kendisine tanıdığı bildirim mekanizmalarıdır.
Uzman, tespit ettiği eksiklikleri ve alınması gereken önlemleri işverene yazılı olarak bildirir. Kanun, bununla da yetinmez.
6331 sayılı Kanun'un 8. maddesinin ikinci fıkrasına göre; bildirilen eksiklik ve aksaklıkların acil durdurmayı gerektirmesi veya yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri acil ve hayati tehlike oluşturması ya da meslek hastalığına sebep olabilecek ortamlar bulunmasına rağmen işveren tarafından gerekli tedbirlerin alınmaması hâlinde, bu durum işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve/veya ortak sağlık ve güvenlik birimi yönetimi tarafından Bakanlığın yetkili birimine, varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirilir. Bildirim yükümlülüğünü yerine getirmediği tespit edilen uzmanın belgesi üç ay, tekrarı hâlinde altı ay süreyle askıya alınır. Buna karşılık kanun, bu bildirimi yaptığı için uzmanın iş sözleşmesinin sona erdirilmesini veya hak kaybına uğratılmasını yasaklar. Aksi durumda işveren hakkında en az bir yıllık sözleşme ücreti tutarında tazminata hükmedilmesini öngörür. Bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi hâlinde OSGB'nin yetki belgesi de altı ay, tekrarı hâlinde bir yıl süreyle askıya alınabilir.
Burada dikkat çekici olan, kanunun hem işverene hem de uzmana ayrı yükümlülükler getirmiş olmasıdır.
Uzman tehlikeyi tespit etmek, bildirmek ve mevzuatın gerektirdiği durumlarda Bakanlığa iletmekle yükümlüdür. İşveren ise eksiklikleri gidermek, gerekli kaynakları sağlamak ve güvenli çalışma organizasyonunu kurmakla yükümlüdür.
Bir makine ne zaman yenilenecek, bakım için üretim hangi gün durdurulacak, bakım sırasında sahada kaç kişi bulunacak, hangi çalışma alanı devre dışı bırakılacak? Bu kararların sorumluluğu, karar ve uygulama yetkisine sahip yönetim kademesindedir.
İş güvenliği uzmanının doğrudan her durumda operasyonel işi durdurma yetkisi bulunduğunu söylemek doğru değildir. İşveren kendi yönetim yetkisiyle çalışmayı durdurabilir. 6331 sayılı Kanun'un 25. maddesinde ise işin durdurulması, kanunda belirtilen şartlar ve usul çerçevesinde düzenlenmiştir. Ayrıca 13. madde, ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışanlara çalışmaktan kaçınma hakkı tanır.
Dolayısıyla uzman, tehlikeli çalışmaya ilişkin uyarı ve bildirim görevlerini yerine getirmeli; işveren ve yönetim kadrosu da gerekli operasyonel kararları almalıdır.
Sorumluluk yetkiyle orantılı olmalı
Hukukun temel ilkelerinden biri, sorumluluğun kişinin somut görev ve yetkileriyle birlikte değerlendirilmesidir. Karar verme ve uygulama imkânı bulunmayan bir kişiye, yalnızca unvanı veya imzası nedeniyle bütün sonuçların yüklenmesi hakkaniyetle bağdaşmaz.
Elbette burada sorumluluk yalnızca yetkiyle ölçülmez. Kişinin görevi, mesleki yükümlülükleri, öngörülebilirlik, kusuru ve davranışıyla sonuç........
