Özet

Bu makale, Türk Müslümanlığının tarihsel oluşum sürecinde merkezi bir rol oynayan Yesevilik tarikatının, İslam ahlakı üzerindeki etkilerini incelemektedir. 12. yüzyılda Ahmed Yesevî tarafından temelleri atılan bu tasavvufî hareket, Türkistan’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada, İslam’ın Türk toplulukları arasında kabulünü kolaylaştırmakla kalmamış; aynı zamanda dinî anlayışa ahlaki bir derinlik ve toplumsal bir yön kazandırmıştır. Yesevilik, ferdî arınma, hizmet, tevazu, sabır, cömertlik ve halka hizmet gibi değerleri merkeze alarak, dinî yaşantıyı sadece teorik bilgiyle değil, pratik ve davranış odaklı bir ahlak anlayışıyla temellendirmiştir. Bu yönüyle Yesevilik, Türk Müslümanlığında hem halk İslamının hem de sufi geleneğin ahlaki çerçevesini belirleyen ana damarlardan biri olmuştur. Çalışmada, Ahmed Yesevî’nin Divân-ı Hikmet adlı eseri başta olmak üzere, klasik kaynaklar ve çağdaş literatür incelenerek Yesevî ahlakının temel ilkeleri ortaya konulmuştur.[1]

Giriş

Türk topluluklarının İslamiyet’i kabul süreci, yalnızca bir din değiştirme olayı değil, aynı zamanda kültürel, ahlaki ve sosyal dönüşümleri de beraberinde getiren çok boyutlu bir tarihi süreçtir. Bu süreçte, özellikle Türkistan’da ortaya çıkan Yesevilik tarikatı, İslam’ın Türkler arasında yayılmasında ve halkın günlük yaşamına nüfuz etmesinde önemli bir rol oynamıştır. Yesevilik, Hoca Ahmed Yesevî’nin önderliğinde gelişen ve daha sonra Anadolu ve Balkanlara kadar etki alanı genişleyen bir tasavvufî hareket olarak, İslamın zahiri hükümlerinin ötesinde, batınî (manevi) yönünü ve ahlaki boyutunu vurgulamıştır. Ahmed Yesevî, İslam ahlakını bireyin günlük hayatına uyarlayan, kuru bilgi yerine derin tefekkür ve pratik yaşantıyı ön plana çıkaran bir anlayışı temsil eder. Onun Divân-ı Hikmet adlı eseri, bu ahlaki anlayışın hem kaynağı hem de taşıyıcısıdır. Hikmetler, halka açık, sade bir dille yazılmış olup, sabır, kanaat, tevekkül, hizmet, merhamet, kibirden kaçınma gibi temel ahlaki değerleri işler. Yesevî’nin tasavvuf anlayışı, sadece bireysel kurtuluşu değil, toplumsal bütünleşmeyi ve halkla iç içe yaşamayı da esas alır.

Bu bağlamda çalışma, Yesevîlik geleneğinin ahlaki boyutlarını ele alarak, Türk İslam anlayışının temel karakteristiklerinden biri olan “amelî ahlak” anlayışını ortaya koymayı amaçlamaktadır. İncelemede, Divân-ı Hikmet, Yesevîlik literatürü ve modern akademik çalışmalar ışığında, Yesevî ahlakının yapısı, ilkeleri ve Türk halkı üzerindeki etkileri çok yönlü olarak değerlendirilecektir.

Türk Müslümanlığı

İslam, yapısı gereği insan merkezli bir din olarak, yayıldığı bölgelerdeki kültürel ve örfî unsurların tevhid ilkesine aykırı olmadığı sürece devamına imkân tanımış; böylece farklı coğrafyalarda çeşitli dinî yaşayış biçimleri ortaya çıkmıştır. Kur’ân ve Sünnet’in belirlediği temel dinî çerçeve sabit olmakla birlikte, bu çerçevenin farklı toplumlar tarafından yorumlanışı zamanla “İslam” ile “Müslümanlık” arasında kavramsal bir ayrımın yapılmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, ilahî bir vahiy olarak İslam birdir; fakat Müslümanlıklar – yani İslam’ın kültürel tezahürleri- toplumsal yapıya göre farklılık göstermektedir. Bu bağlamda Türk Müslümanlığı, Türklerin İslam’ı kendi tarihi tecrübeleri, kültürel kodları, siyasi teşkilatlanma biçimleri ve ahlaki değerleri üzerinden anlamlandırma sürecinin ürünü olarak şekillenmiştir. “Göçer evli” hayat tarzı, alplik–erenlik ideali, sosyal dayanışmaya dayalı oba düzeni, Gök Tanrı inancının bazı unsurları ve eski Türk töresi, İslam’ın özüne aykırı olmayan yönleriyle devam etmiş; böylece İslam Türk kültürüyle harmanlanarak özgün bir yapıya bürünmüştür. Sosyolojik açıdan, herhangi bir dinin o dini benimseyen toplum üzerindeki tezahürleri, yeni bir din değildir, o toplumun kendilerine özgü bir dindarlık inşasıdır. İslam’ın Türk toplumu üzerindeki tezahürlerini esas aldığımızda da Türklerin İslam’la karşılaşmalarından itibaren kendilerine özgü üretmiş oldukları İslam algısı ve bir dindarlık söz konusudur. Başka bir ifade ile Türklerin kendilerine özgü bir Müslümanlık tarzları vardır. Bu bakımdan İslam’ın Türk toplulukları üzerindeki tezahürleri ve onların İslam’ı yaşama biçimlerini tanımlayacak toplumsal karşılığı olan en iyi kavramsallaştırma “Türk dindarlığı” veya “Türk Müslümanlığı”dır.

[2]Türk Müslümanlığının en belirgin özelliklerinden biri, dinî hayatın pratik (amelî) yönünün teorik boyuttan daha güçlü olmasıdır. Özellikle tasavvufî gelenekler, Türk topluluklarının İslamlaşma sürecinde belirleyici bir rol üstlenmiş; Ahmed Yesevî’nin öncülüğünde ortaya çıkan Yesevîlik, İslam’ı halkın gündelik hayatına uyarlayan manevi ve ahlaki bir zemin oluşturmuştur. Bu nedenle Türk Müslümanlığı tarih boyunca daha halk merkezli, kolaylaştırıcı, tefekkür ile ameli bütünleştiren ve toplumsal dayanışmayı önceleyen bir karakter taşımıştır. Sonuç olarak, Türk Müslümanlığı; İslam’ın evrensel ilkeleriyle Türk kültürünün tarihsel derinliğinin kaynaştığı, dinî pratiklerin kültürel süreklilik içinde anlamlandığı bir medeniyet bileşimidir. Bu bileşim, Türklerin İslam’ı yalnızca bir inanç sistemi olarak değil, aynı zamanda bir kimlik, ahlak ve toplum düzeni olarak benimsemelerini sağlamıştır.

Çevresini kısaca belirtmeye çalıştığımız Türk Müslümanlığının ilk büyük temsilcisi Hoca Ahmed-i Yesevî’dir. Hoca Ahmed-i Yesevî, yaşadığı coğrafyada İslâmiyetle karşılaşan konar-göçer Türklere bu yeni dinin prensiplerini, onların anlayışını ve hayat şartlarını dikkate alarak öğretmeye ve benimsetmeye çalışmıştır.

Fuad Köprülü, Ahmed-i Yesevî’nin tarihî rolüne işaret ederken şunları söyler:

“Ahmed Yesevî’nin Türk tarihindeki ehemmiyeti, yalnızca beş-on parça yahut birkaç cilt tasavvufî manzumeler yazmış eski bir şair olmasında değil; İslâmiyetin Türkler arasında yayılmaya başladığı asırlarda, onlar arasında ilk defa bir tasavvuf mesleği vücuda getirerek ruhlar üzerinde asırlarca hüküm sürmüş olmasındadır…”[3]

Hoca Ahmet Yesevi ve Tarihi Şahsiyeti

Türk müslümanlığının ahlaki boyutu Yesevilikten bahis açmadan önce Yeseviyye tarikatı diye bilinen tarikatın (tasavvufi düşüncenin) kurucu ismi Hoca Ahmet Yesevi’yi tanımak gerekir. Hoca Ahmet Yesevi ve Yesevilik hakkındaki bilgiler maalesef Hoca Ahmet Yesevi ve düşüncesinin muhtemelen o dönemki muhafazakâr/selefi zihniyeti tarafından “kerih” görülmesinden dolayı hakkındaki bilgiler kısıtlı ve muğlaktır. O yüzden Türk........

© Yeni Ufuk Dergisi