Tarih, yalnızca olayların değil, aynı zamanda düşünme (felsefe) ve anlatma (edebiyat) biçimlerinin de tarihidir. Bu tarih boyunca hakikat, iki ana dilde dile gelmiştir: felsefenin kavramsal dili ve edebiyatın tecrübe dili. Filozof, varlığı ve insanı düşüncenin iskeleti içinde kurarken; şair ve romancı, aynı hakikati yaşanmış hâliyle görünür kılar. Bu yüzden aynı çağda yaşayan büyük filozoflar ile büyük edebiyatçılar arasında çoğu zaman doğrudan bir etkileşim olmasa bile, derin bir zihniyet akrabalığı bulunur.

Orta Çağ, düşüncenin ilahî merkez etrafında örgütlendiği bir çağdır. Bu dönemde felsefe ile edebiyat, aynı metafizik evrenin iki ayrı ifadesidir.

Thomas Aquinas ile Dante Alighieri arasındaki ilişki, bu bütünlüğün en tipik örneğidir. Aquinas’ın skolastik sistemi Tanrı merkezli kozmosu kavramsal olarak inşa ederken, İlahi Komedya bu kozmosu yaşanır ve dramatik bir evrenedönüştürür.

İslâm dünyasında ise İbn Ruşd ile İbn Tufeyl, düşüncenin hikâyeleştiği bir eşikte buluşur. Hayy ibn Yakzan, felsefenin anlatı formuna bürünmüş hâlidir.

Bu hattın daha derin bir katmanında İbn Arabi ile Sadreddin Konevî yer alır. Bunların kurduğu metafizik yapı, Anadolu’da şu üç dilde karşılık bulur: Davud al-Kayseri ile düşüncede, Mevlana Celaleddin Rumî ve Yunus Emre ile şiirde. Ve burada aynı hakikat üç aşamada görünür: kuruluş, sistemleşme ve tecrübe.

Rönesansla birlikte düşüncenin merkezi Tanrı’dan insana doğru kayar. Bu kayma hem felsefede hem edebiyatta insanın iç dünyasına yönelişi doğurur.

Montaigne ile William Shakespeare, insanın çok katmanlı........

© Yeni Şafak