Zamanı anlamak-5: Aynı an yoktur
Bir istasyonda, kalkmayı bekleyen bir trenin penceresinden yan raydaki trene bakıyorsunuz. Bir anda pencerenin dışı kaymaya başlıyor. Hangi tren hareket ediyor, sizinki mi, yandaki mi? Peronu görene kadar bilemezsiniz. Tren sarsıntısız ve sabit hızla gidiyorsa, kompartımanın içinde yapacağınız hiçbir deney size hareket edip etmediğinizi söyleyemez.
Bunu ilk açıkça yazan Galileo'dur. 1632'de yayımladığı kitapta okurundan bir geminin güverte altındaki kamaraya kapanmasını ister. İçeride uçuşan kelebekler, kavanozda yüzen balıklar, bir şişeden damlayan su vardır. Gemi limanda dururken ve sakin bir denizde sabit hızla giderken bunların hepsi tamamen aynı davranır. Damla yine tam altındaki kaba düşer, kelebekler kamaranın arka tarafına yığılmaz. Sabit hareket, içeriden fark edilemez.
Önceki yazıyı Michelson ve Morley'in bulamadığı esir rüzgârıyla bitirmiştik. Bu yazı, o bulunamayan rüzgârdan zamanın nasıl etkilendiğini anlatıyor.
Einstein 1905 haziranında gönderdiği makaleyi iki ilke üzerine kurdu.
Birincisi Galileo'nun gemisidir, ama genişletilmiş hâli: Sabit hızla giden herkes için yalnızca kelebekler ve damlalar değil, ışık ve elektrik de dahil bütün fizik yasaları aynıdır. Trendeki yolcu da rayların kenarındaki adam da kendini "duran" sayma hakkına sahiptir; hiçbiri gerçekten duranın kendisi olduğunu kanıtlayamaz.
İkincisi Michelson ve Morley'in deneyidir: Işığın hızı, kim ölçerse ölçsün ve nasıl hareket ederse etsin, aynıdır.
Tek tek bakıldığında ikisi de masum görünür. Ama ikisi birlikte kabul edildiğinde Newton'un zamanı ayakta kalamaz. Bunu görmek için Einstein'ın kendi düşünce deneyini yavaş çekimde izleyelim.
Uzun bir tren raylarda çok büyük bir hızla ilerliyor. Rayların kenarında Ali duruyor. Trenin tam ortasındaki vagonda Ayşe oturuyor.
Birinci adım: Ayşe tam Ali'nin hizasından geçtiği anda, trenin ön ucuna ve arka ucuna birer şimşek düşüyor. Şimşekler hem trenin uçlarında hem de rayların üzerinde birer yanık izi bırakıyor.
İkinci adım: İki şimşeğin ışığı yola çıkıyor. Ali, raydaki iki yanık izinin tam........
