Osmanlı cemiyeti nasıl dejenere oldu?
1908'de başlayan yıkım sonunda, Türkiye’de madde olarak çok az şey kaldığı gibi, manevi olarak da pek çok değerin kaybedildiği aşikârdır.
Osmanlılar hep üç kıtada at koşturan kahramanlar olarak tanınır ama, geri planda da muazzam bir ahlak nizamı ve medeniyeti meydana getirdiği pek nazar-ı dikkate alınmaz...
Bugün kimse, sokağa tüküren, birbirine ağza alınmayacak küfürler sarf eden, çalıp çırpan ve bununla övünen insanların, vaktiyle sandal tutup Kanlıca’da bülbül sesi dinlemeye giden, siftah etmeyen komşusunu kendisine tercih eden, estetik ve ahlaki meziyeti yüksek bir cemiyetin soyundan olduğuna inanamaz.
Evet, cemiyetler ilelebet aynı kalmaz. Ama bu kadar deforme ve dejenere olması düşündürücüdür!
Her kemâlin bir zevali var
Tabiatla mücadele refleksi ve çevresine intibak kabiliyeti güçlü Türk cemiyeti, XIII. asır gibi buhranlı bir zamanda emsalsiz bir imparatorluğun temellerini atmıştı. Üç kıtaya yayılan bu imparatorluk sadece askerî güce dayanmıyordu. Arkasında muazzam bir medeniyet, kültür ve ahlaki seviye vardı. Bunu düşmanları bile itiraf etmektedir.
Her kemâlin bir zevali olduğu gibi, XVII. asırdaki askerî muvaffakiyetsizlikler, gayet tabii sebeplere dayandığı hâlde, cemiyette bir travma meydana getirdi. Fütuhat asırlarının yorgunluğunu taşıyan cemiyet içine kapandı. Ticareti bile terk etti. Dinamizmini kaybederek pasifleşti. Elindekini inkişaf şöyle dursun, muhafaza edemeyecek hâle geldi. Osmanlı ülkesinde bulunan Fransız yazar ve seyyah Henri Mathieu, 1857’de bastırdığı seyahatnamesinde cemiyeti teşebbüs kabiliyetini kaybetmiş yorgun bir şekilde tasvir eder.
Sultan II. Mahmud zamanında Osmanlı ülkesinde vazife yapmış İngiliz Amiral Slade, Türklerin gezmek, yeni şeyler görmek ve öğrenmek kabiliyetini kaybettiğini, bu sebeple pek çok meseleye hâl tarzı bulamadıklarını söyler. Hükümdarın canını ortaya koyarak bir şeyler yapmaya çalıştığını, ama yardımcı bulamadığını kaydeder.
Bu aslında cemiyetteki büyük bir kırılmanın işaretidir. Osmanlı cemiyeti hâlâ dünyaya örnek gösterilen dinî ve ahlaki faziletlerini muhafaza etmektedir. Dejenerasyon XX. asrın başlarının mahsulüdür. Evet ondan evvel de belki rüşvet alan, adam kayıran, fuhuş yapan vardı. Ama yaygın değildi ve asla tabiî görülmüyordu. Tanzimat, devlet ricaline ettiği kadar halkın reflekslerine menfi tesir edememiştir.
Maddi ve manevi yıkıntı
Sultan Hamid’in hal’i bu kırılmanın bariz ilk halkasıdır. Balkan Harbi mağlubiyeti ve en mühimi 1918 felaketi Türk cemiyetinin çözülme sebebidir. Halife sultanın aşağılanması, tecrübeli devlet ricalinin yerine ayak takımının geçişi, dinin geri plana atılması, Türkçülük maskesiyle ötekilerin dışlanması ve hedef gösterilmesi, yolsuzluğun tabii hâle getirilmesi, dejenerasyonun ilk göstergeleri idi. Ahlak, tarih boyu dinin eseri olmuştur; seküler ahlak diye bir şey yoktur. Din zayıflayınca, ahlak geriler; yerini şahıslara göre ahlaki tercihler doldurur. Bir XIX. asrın furyası olarak din rağbetten düşünce, Osmanlı cemiyeti de sarsıldı.
Denebilir ki, bugün Batı Avrupa cemiyetinde dinin rolü çok zayıf olduğu hâlde, neden ahlak kuvvetlidir? Bir kere burada cemiyetin teşekkülünde din büyük rol oynamıştır. Türkiye’den farklı olarak, sistem dinî mirası reddetmemiş, üstelik devlet ile halk arasında kopukluk yaşanmamıştır. Üstelik cemiyetteki adalete itimat hissi sarsılmamış, cezalar hep caydırıcı olmuştur.
Ahlak zaafının ikinci sebebi ekonomik ve sosyal sarsıntılardır. Balkan ve Cihan Harbi felaketleri, zengin toprakların ve işe yarar nüfusun kaybı sebebiyle, bir milleti tarihte emsaline az rastlanır derecede maddî ve manevî yıkıma........
