Mecelle’den ‘Bangalor’a Türk yargı etiği ilkeleri
21’inci yüzyılda ilan edilen Bangalor Yargı Etiği ilkeleri ile Mecelle’ye 1876 yılında dâhil edilen kaideler karşılaştırıldığında Osmanlı hukuk sisteminde belirgin bir şekilde formüle edilen yargı etiği kurallarının günümüz beşerî hukuk sistemlerine ancak iki asır sonra dâhil edilebildiği görülür.
Devlet denilen siyasi yapılar, yasama, yürütme ve yargının fonksiyonlarıyla kamu yönetimi ve toplum düzenini sağlarken, devlet organları dâhil fertlerden içtimai hayatlarında hukuk kurallara uygun davranmalarını ister. Hukuk kurallarına uymamak bireysel hak ve özgürlükleri ihlal ettiği gibi kamu düzeninin de bozulmasına sebep olur. Bu davranışlar bağımsız yargı eliyle hukuki yaptırıma muhatap edilirler.
Hukuk devleti kriteri içerisinde mahkemelerin bağımsızlığı kavramı oldukça önemli bir kavramdır. Anayasanın 138’inci maddesinde “Hâkimler, görevlerinde bağımsızdır” denilerek mahkemelerin bağımsızlığı ilkesi Anayasa ile güvence altına alınmıştır.
Yargılama faaliyetini yürüten hâkimlerin mevcut kanunlara, uluslararası sözleşmelere vakıf, liyakatli ve etik değerleri haiz ve bu değerleri koruyan yetkin kişilerden oluşması mesleğin olmazsa olmazlarındandır. Yargı gücünü kullananlarda liyakatin ve etik değerlerin var olduğu ve sarsılmaz bir şekilde muhafaza edildiğinin toplumca benimsenmiş olması, yargıya güvenin tesisi açısından son derece mühimdir. Bu sebeple her hukuk sisteminde yargılama faaliyetinde görev alacak meslek erbabında mesleki bilgi yeterliliğinin ötesinde, ahlaki değer yargılarına sarsılmaz şekilde bağlılık duygusunun da var olduğu kabul edilir.
ŞER’İ HUKUK KAİDELERİNE GÖRE HÂKİM OLABİLMENİN ŞARTLARI
Başta Peygamber Efendimizin devri olmak üzere, “Hulefa-i raşidin” diye anılan dört büyük halife döneminde de hâkim tayin edilirken liyakat birinci öncelik olmuş, hukuk bilgisi ve ahlaki yeterlilikleri nazar-ı dikkate alınarak, kadılık vazifesine gerçekten layık olduğuna kani olunan liyakatli kişiler göreve tayin edilerek, objektif kriterlerin dışında torpil veya referans gibi sübjektif değerlendirmelerden uzak durulmuştur.
Şeri hukuk sistemlerinde kadı olarak da tanımlanan hâkimde, öncelikle uygulayacağı hukuku en ince ayrıntısına kadar biliyor olması, yani “ilmî yeterlilik” şartı aranır ise de bu tek başına yeterli sayılmaz. “Karakter bütünlüğü” denilen ahlaki değer yargılarına da sahip olması beklenir. Hatta hâkimin tayininde karakter bütünlüğü kavramı, bilgi yığınından daha önemli bir kriter teşkil eder. Türk-İslam medeniyetinin inşasında bir devre damgasını vuran Büyük Selçuklu Devleti’nin yetiştirdiği devlet adamı Nizâmülmülk “Siyâsetnâme”sinde kadıların devletin adaleti ve güvenliği için çok dikkatli seçilmesi gerektiğini belirterek, kadılarda olması gereken ilmi ve ahlaki değerleri şöyle açıklamaktadır:
Dinî ve hukuki konularda derin bilgiye sahip âlimlerden seçilmelidirler.
Dünyaya ve paraya aşırı değer vermeyen, Allah korkusu taşıyan kişiler olmalıdırlar.
Halkın malına göz dikmeyen, namuslu, kin gütmeyen ve merhametli kimseler olmalıdır.
Zulme karşı duran, haklıyı ve haksızı ayırt edebilen adil karakterde olmalıdırlar.
Nizâmülmülk, “Bu nitelikleri taşımayan bir kişi eğer kadı olarak tayin edilmiş ise, fark edildiği anda derhal vazifeden alınmalıdır” diyerek, aksi hâlde liyakatsiz yönetici ve kadıların devleti çöküntüye götüreceğini belirtilerek, karakter........
