Havadan sudan konuşmanın tam vakti
Her selden sonra aynı cümleleri kuruyoruz. Birkaç yıl geçince dere kenarı yine “değerli arsa” gibi görünmeye başlıyor. Asıl problem, toplum olarak coğrafi hafızamızın kısa olması. Bir akarsuyun yatağı, suyun her gün aktığı dar kanaldan ibaret değildir. Akarsuyun büyük yağışlarda yayıldığı, binlerce yılda kendi taşıdığı alüvyonla kurduğu düzlük de onun yatağıdır. Dere taşkın yatağına belki on yılda, belki yüz yılda bir uğrar; ama mutlaka uğrar. Çözüm sihirli bir mühendislik projesi değil; coğrafyayı karar masasının başına oturtmak...
Türkçede gelişigüzel sohbete “havadan sudan konuşmak” diyoruz malum. Asansörde, otobüs durağında, apartman kapısında söyleyecek söz bulamadığımızda havaya sığınır ve ardı ardına “Yağmur yağacak mı, bu soğuk ne zaman geçer?” gibi soruları sıralarız. Deyimin arkasındaki kabulümüz, havanın da suyun da ciddiye alınmayacak kadar sıradan konu olduğudur.
Geçtiğimiz hafta -ve aslında uzun zamandır- yaşadığımız tecrübelerle bu varsayım çöktü. İstanbul'da ve yakın çevresinde hava ile su, can ve mal hesabının ta kendisi oldu. Bence deyimi artık tersinden okumanın vakti geldi: “Havadan sudan konuşmak, bugün konuşabileceğimiz en ciddi konudur.”
BİR HAFTANIN BİLANÇOSU
14 Ekim sabahı başlayan sağanak İstanbul'u iki gün boyunca kilitledi. AKOM verilerine göre Beykoz'da metrekareye 273,1, Sarıyer'de 208,1, Eyüpsultan'da 202,8 kilogram yağış düştü. İstanbul Valisi, 1942'den bu yana kente düşen en yüksek yağış olduğunu açıkladı. Bu felakette yedi kişi hayatını kaybetti.
Haberlerdeki bir detay, coğrafyayla hemhâl olan biri için üzücü oluyor. Ayazağa'da sel sularının arasından karşıya geçmeye çalışırken düşüp hayatını kaybeden yurttaşımızın bulunduğu caddenin adı “Dereboyu Caddesi”ydi. Kayıplardan birinin cansız bedeni “Kâğıthane Deresi”nin kenarında, bir köprü ayağına takılmış hâlde bulundu. Yer adları bize yıllardır o yerin coğrafyası hakkında bilgi veriyordu lakin biz onları yalnızca adres olarak okuduk.
YAĞMUR ARTMIYOR, HUYU DEĞİŞİYOR
Burada sık yapılan bir hatayı düzeltmek gerekiyor. Türkiye'de yıllık yağış toplamında ülke genelinde belirgin bir artış yok. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün değerlendirmesine göre 2025, metrekareye 414,9 mm yağışla son 61 yılın alansal olarak en az yağışın düştüğü yıl oldu. Aynı yıl kaydedilen 1.011 ekstrem (olağan dışı) hava olayının yüzde 27'si fırtına, yüzde 23'ü şiddetli yağış ve sel, yüzde 17'si dolu olayı ile gerçekleşti. 2026 yılında ise tam tersi bir durum yaşanıyor. Meteoroloji'nin eylülde yayımladığı rapora göre ocak-ağustos yağışları 1991-2020 ortalamasının yüzde 54 üzerinde gerçekleşti. Ardışık iki yıl iki ayrı tablo: Kuraklık ve sel, aynı madalyonun iki yüzü.
Bu durumun altında yatan basit bir fizik kuralı var. Isınan hava daha fazla su buharı taşır; her 1 santigrat derece ısınmada atmosferin nem taşıma kapasitesi yaklaşık yüzde 7 artar. Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) 2021 raporu, küresel ölçekte aşırı günlük yağışların ısınmanın her derecesinde yaklaşık yüzde 7 şiddetleneceğini, şiddetli yağışların çoğu bölgede daha sık ve daha şiddetli hâle gelmesinin muhtemel olduğunu söylüyor. Yani gökyüzünde gördüğümüz bulutlar şekil olarak aynı görsek de içlerinde daha fazla su barındırıp onu daha kısa sürede yeryüzüne bırakıyor.
Bu eğilimin izini tek tek olaylarda da sürmek mümkün. Eylül 2023'teki Daniel fırtınasının ardından World Weather Attribution grubundaki araştırmacılar, Yunanistan ile Bulgaristan ve Türkiye'nin selden etkilenen kesimlerini kapsayan bölgede, insan kaynaklı ısınmanın böyle bir dört günlük yağışı 10 kata kadar daha muhtemel ve yüzde 40'a kadar daha şiddetli kıldığını hesapladı.
Global tablo da aynı yönü gösteriyor. Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) 2021 atlasına göre 1970–2019 arasında hava, iklim ve su kaynaklı tehlikeler bütün afetlerin yarısını, afet ölümlerinin yüzde 45'ini ve ekonomik kayıpların yüzde 74'ünü oluşturdu. Bu afetlerin sayısı 50 yılda yaklaşık beş kat arttı. Türkiye'de de seller, can ve mal kaybı bakımından depremlerden sonra ikinci, meteorolojik afetler arasında birinci sırada yer alıyor.
Bilimsel dürüstlük adına iki not düşmeliyim. Birincisi, WMO bu beş katlık artışı kısmen afet kayıtlarının iyileşmesine de bağlıyor. İkincisi, Türkiye'de istasyon verilerine dayanan eğilim çalışmaları bölgeden bölgeye farklı sonuçlar veriyor. Murat Türkeş ve arkadaşları 2007'deki analizi Akdeniz ve Karadeniz yağış rejimi bölgelerinde toplam yağışta ve yağış yoğunluğunda azalma bulmuştu. Dolayısıyla "her yere her yıl daha çok yağmur yağıyor" demek yanlış olur. Doğru cümle şu: Isınan bir atmosferde yağışın düzensizliği ve uç değerleri büyüyor. "Nadir hava olayları" diye kenara koyduğumuz günlerle daha sık karşılaşır olduk.
TOKAT'TAN BOZKURT'A: EZBERLENMEMİŞ........
