Mahmut Kemal Aydınİhlas Vakfı Mütevelli Heyeti Başkanı

Sultan II. Abdülhamid’in demir yolu projelerine yalnızca mazinin bir hatırası olarak bakmamak gerekir. Hicaz Demiryolu bize inanç, fedakârlık ve medeniyet hizmetinin; Anadolu ve Bağdat Demiryolları ise ekonomi, ulaşım, devlet bütünlüğü ve stratejik düşüncenin büyük bir projesini anlatmaktadır.

Osmanlı Sultanları, teknolojik gelişmeleri yakından takip ederlerdi. 1861 ile 1876 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunan Sultan Abdülaziz Han da böyleydi. 1870 senesinde, İstanbul’u Avrupa şehirlerine bağlayacak olan demiryolu inşaatına başlanmış, ilk istasyon Yedikule’de olmak üzere, Yedikule-Küçükçekmece arasındaki 15 km’lik hat bitirilerek işletmeye açılmıştır. Ancak müteahhit şirket, başlangıç noktası olarak inşa edilen Yedikule’nin şehir merkezine uzak olduğu gerekçesiyle ilk istasyonun Sirkeci olmasını istemiştir. Bu takdirde ise tren yolu, Topkapı Sarayı’nın dış bahçesinden geçecek ve bahçede bulunan bazı köşklerin yıkılması gerekecektir. Durum Abdülaziz Han’a arz ve izah edilince, dudaklarından tarihe geçecek şu söz dökülmüştür: “Memleketime demir yolu yapılsın da isterse sırtımdan geçsin, razıyım.”

HAYDARPAŞA’DAN ANADOLU’NUN İÇLERİNE

Osmanlı Devleti’nde Anadolu’ya doğru demir yolu yapılması düşüncesi Sultan Abdülaziz devrinde başlamıştı. Asıl mesele, bu hattın Anadolu’nun içlerine doğru uzatılmasıydı.

Abdülaziz Han’dan sonra tahta geçen II. Abdülhamid Han, İstanbul’u Anadolu üzerinden Bağdat’a ve Basra Körfezi’ne ulaştıracak büyük bir ulaşım ve ticaret hattı kurmayı hedefliyordu. Bugün Orta Koridor ve Kalkınma Yolu ile tekrar gündeme gelen bu güzergâh, bize maziyle gelecek arasında dikkat çekici bir bağ kuruyor.

Abdülhamid Han’ın demir yolu anlayışı yalnızca bir ulaşım meselesinden ibaret değildi. İstanbul’u Anadolu’ya, Anadolu’yu Mezopotamya’ya, Bağdat’ı Basra Körfezi’ne ve Şam’ı Hicaz’a bağlayan büyük bir ağ düşünülüyordu.

Bu bakımdan Anadolu Demiryolu ile Bağdat Demiryolu’nu birbirinden ayrı iki proje olarak değerlendirmek doğru değildir. Bunlar, aynı büyük ulaştırma ve medeniyet düşüncesinin birbirini tamamlayan halkalarıydı.

24 Eylül 1888 tarihli kararla Anadolu Demiryollarının inşa ve işletme imtiyazı Almanlara verildi. Daha önce hizmete giren Haydarpaşa-İzmit Demiryolunun işletme hakkı da Alman grubuna geçti. 1889’da Anadolu Demiryolu Kumpanyası kuruldu.

Böylece Haydarpaşa’dan başlayan demir yolu, Anadolu’nun içlerine doğru ilerlemeye başladı.

İlk önemli safha İzmit-Adapazarı bağlantısıydı. Bu kısım, 1890’da tamamlandı. Ardından hat Eskişehir üzerinden Ankara’ya yöneldi ve 1892’de oraya ulaştı. Birkaç sene sonra Eskişehir-Konya hattı tamamlandı ve 1896’da Konya, demir yolu ulaşımına kavuştu.

Haydarpaşa’dan çıkan demir yolu; İzmit, Adapazarı, Bilecik, Eskişehir, Ankara ve Konya gibi merkezleri birbirine bağlayan yeni bir ekonomik ve idarî damar meydana getiriyordu. Bu demir yolu hattı sayesinde, Anadolu’nun tarım ürünleri daha süratli taşınabilecek, askerî birliklerin sevki kolaylaşacak, devletin merkezî idaresinin Anadolu’ya ulaşması hızlanacaktı.

Demir yolu projesi sadece ray döşemekten ibaret değildi. Alman yatırımcıların 1894 yılında Eskişehir’de lokomotiflerin bakımı için kurduğu Cer Atölyesi, âdeta Osmanlının teknolojik üssü oldu. Cumhuriyet döneminde “TÜLOMSAŞ” adını alacak ve Türkiye'nin ilk yerli otomobili Devrim ile ilk yerli lokomotifi Karakurt'u üretecek olan bu tesisin temelleri, işte bu büyük vizyonla atılmıştı.

Osmanlı hükûmeti daha İzmit-Adapazarı hattının açılışında yapılan törende, demir yolunun Basra Körfezi’ne kadar uzatılması niyetinde olduğunu açıklamış ve Almanlarla temaslarını yoğunlaştırmıştı.

Eskişehir’den Konya’ya uzanan hat, projenin gelecekte daha güneye ve doğuya ilerlemesi bakımından son derece önemliydi.

Anadolu Demiryolu’nun toplam uzunluğu daha sonraki yıllarda yaklaşık 1.032 kilometreye ulaşacaktı.

Konya’ya kadar gelen rayların önünde ise yeni bir hedef vardı: Bağdat…

DİPLOMASİ MASASINDA ÇELİK SAVAŞLARI

Demir yolunun Bağdat’a kadar uzatılması projesine, Çarlık Rusya’sı, İngiltere ve Fransa karşı çıkmaktaydılar. Rusya, Ankara’dan itibaren demir yolunun Güneydoğu Anadolu istikametine yönelerek, Konya üzerinden geçirilmesinde diğer bazı sebeplerle birlikte önemli ölçüde etkili oldu ve bu hattın Kuzeydoğu Anadolu’ya doğru yöneltilmesinden vazgeçildi. İngiltere’nin Mısır’daki askerî varlığını arttırmasına göz yumulması ve Fransa’ya da İzmir-Kasaba hattının........

© Türkiye