Cahitkilic54@gmail.com

Bir kişinin özgürlüğü, itibarı, işi, malvarlığı ya da siyasal geleceği bir mahkeme kararına bağlandığında mesele yalnızca kararın sonucu değildir. O sonuca hangi yolla varıldığı, delillerin nasıl toplandığı, savunmanın gerçekten dinlenip dinlenmediği ve hâkimin iktidardan bağımsız davranıp davranamadığı belirleyicidir. Adil yargılanma hakkı nedir sorusu, tam da bu nedenle hukuk tekniğinin dar alanına değil, yurttaşın devlet karşısındaki güvencesine işaret eder.

Adil yargılanma hakkı, herkesin hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklarda veya kendisine yöneltilen suçlamalarda, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde, makul süre içinde, açık ve hakkaniyete uygun biçimde yargılanabilmesidir. Bu hak, yalnızca sanıkların değil; davacıların, mağdurların, gazetecilerin, hak arayan yurttaşların, şirketlerin ve idari işlem karşısında korunma arayan herkesin hakkıdır.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 36. maddesi hak arama hürriyetini güvence altına alır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi de adil yargılanmanın ortak Avrupa hukuk düzenindeki temel çerçevesini çizer. Ancak bir hakkın metinlerde yazılı olması ile gündelik hayatta etkili biçimde kullanılabilmesi aynı şey değildir. Asıl sınav, soruşturma odasında, duruşma salonunda, dosyaya erişimde ve kararın gerekçesinde verilir.

Adil yargılanma hakkı neden hukuk devletinin ölçüsüdür?

Hukuk devleti, devletin de hukukla bağlı olduğu düzendir. Yargı, yürütmenin tercihlerini onaylayan bir mekanizmaya dönüştüğünde ya da toplumdaki güçlü aktörlere karşı çekingen kaldığında, yasaların varlığı tek başına güvence yaratmaz. Adil yargılanma hakkı, iktidarın ceza verme ve hakka müdahale etme gücüne usul sınırı çizer.

Bu sınırın en kritik yönü şudur: Devlet, bir kişinin suçlu olduğuna inanıyor olabilir; kamuoyu da sert bir ceza talep ediyor olabilir. Buna rağmen mahkûmiyet, ancak hukuka uygun elde edilmiş ve savunmanın tartışabildiği delillerle kurulabilir. Adaletin değeri, kolay davalarda değil, toplumsal öfkenin yükseldiği ve siyasal baskının ağırlaştığı dosyalarda anlaşılır.

Adil usul, beraat garantisi değildir. Bir kişi suç işlediyse ceza alabilir. Fakat cezanın meşruiyeti, yalnızca suçun ağırlığından değil, yargılamanın adilliğinden doğar. Usul güvenceleri devleti zayıflatmaz; devlet gücünü keyfilikten ayırır.

Adil yargılanma hakkının temel güvenceleri

Bağımsız ve tarafsız mahkeme

Mahkemenin bağımsızlığı, hâkimin kararını siyasi makamların, idarenin, ekonomik güç odaklarının veya örgütsel hiyerarşilerin baskısı olmadan verebilmesidir. Tarafsızlık ise hâkimin somut olayda taraflardan birine karşı önyargılı görünmemesini gerektirir.

Burada yalnızca hâkimin kişisel kanaati değerlendirilmez. Yargıcın atanma biçimi, görev güvencesi, disiplin süreçleri, mahkemenin kuruluşu ve davaya ilişkin kamuoyu önündeki siyasi açıklamalar da adalet algısını etkiler. “Hâkim vicdanına göre karar verir” sözü, kurumsal güvenceler yoksa yeterli bir cevap değildir. Vicdanın özgür çalışabilmesi için yargıcın baskıdan korunması gerekir.

Mahkemeye erişim ve etkili........

© Tanyeri Haber