Ortadoğu’daki savaşın kısa sürede çözüme kavuşacağına dair umutlar zayıflarken, küresel piyasalar ABD ve İran’dan gelen ve birbiriyle çelişen açıklamalarla dalgalandı. Piyasalar müzakere söylemiyle olumluya döndü ancak ardından gelen yalanlamayla çatışmanın derinleşme riski yükseldi ve belirsizlik derinleşti. Yatırımcılar gerçekte neler olduğunu bilmek istiyor.

Trump’ın açıklamaları, zamanlaması ve fiyatlamalar

Pazartesi sabahı Trump, ABD ve İran’ın kesin çözüm için verimli görüşmelere başladığını duyurarak dünyayı şaşırttı. Savaş Bakanlığı’na İran’ın enerji santralleri ve altyapısına yönelik tüm askeri saldırıları beş gün süreyle ertelemesi talimatı verdiğini açıkladı. Bu açıklama ardından hisse senetleri ve tahviller yükselirken, petrol fiyatları geriledi.

Ancak İranlı yetkililer görüşmelerin devam ettiğini yalanladı. Brent petrolün varil fiyatı 101 doların üzerine çıkarken, S&P 500 vadeli işlemleri baskı altında kaldı ve 10 yıllık ABD tahvillerinin getirisi yüzde 4,37'ye yükseldi. Altında birkaç saat içinde yaklaşık 300 dolarlık oynaklık yaşandı.

Trump’ın açıklaması ve İran’ın yalanlaması sonrasında oldukça kârlı ve büyük hacimli işlemlerin zamanlaması, sorgulanacak nitelikteydi. Bilgiye herkesten önce sahip olan birileri mi vardı?

Piyasanın görünmez düşmanı: Asimetrik Bilgi

Bugün yaşadığımız kaosun iktisat literatüründeki adı "Asimetrik Bilgi"dir. Nobel ödüllü George Akerlof’un temellerini attığı bu kavram; bir tarafın bildiğini diğerinin bilmemesi durumunda piyasanın nasıl çalkalandığını anlatır.

Aslında asimetrik bilgi konusu, kamu maliyesi literatüründe de piyasa başarısızlıklarının nedenlerinden biri ve bu durumun düzeltilmesi, bilgiye tam erişimin sağlanması konusunda devlet ekonomiye müdahale eder. Ama gelgelim günümüzde devletler ve liderleri, böyle bir asimetrik bilgiye kendileri yol açıyor.

Herhangi bir ekonomik ilişkiye taraf olan kişilerin asimetrik bilgiye sahip olmaları, bir başka deyişle bir tarafın bildiğini karşı tarafın bilmemesi ya da yeteri kadar bilmemesi, iki ayrı sonuca neden oluyor. Bunlardan biri, ters seçim diğeri ahlaki tehlikedir. Ters seçim, yatırımcıların yanlış bilgilenmeleriyle yanlış tercihlerin ortaya çıkması ve fiyatlamaların daha da bozulması. Ahlaki tehlike ise kısa vadeli kâr hırsıyla hareket edenlerin, riskleri başkalarının sırtına yüklemesi.

Asimetrik bilgi ve ondan türeyen ters seçim ile ahlaki tehlike olguları, piyasada fiyatlara yönelik bilgilere güven duyulmasını önler. Örneğin menkul değerlerin fiyatları her zaman bu varlıkların gerçek değerini yansıtmaz. Çoğunlukla fiyat oluşumunda bilgi kirliliği ve spekülasyonlarla balonlar oluşur. Fiyatlar yükseldikçe diğerlerinin zenginleştiğini gören çok sayıda takipçiyi harekete geçirmesiyle başlangıçta fiyatların yükselmesi beklentisini oluşturan esas temeller aşılır, hatta başka varlıklara da uzanır. Yani varlığın fiyatı ekonomik temellerle açıklanamayacak derecede yükselir.

Sonuçta bir işaretle balon oluşur, diğeriyle de düzeltme, fiyatlar ekonomik temellerden kopar.

Asimetrik bilgi, şeffaflığın önünde önemli bir engel. Bu durumda yatırımcılara, firmalara ve diğer aktörlere bilgi, farklı hızlarla ve farklı biçimlerde ulaşır ve suç sayılmayan bu bilgi sorununu aşmak çok da kolay değildir.

Şeffaflık arttıkça, eksik ya da çarpık bilgilenme kaynaklı fiyatlamalar oluşmaz ama eğer bu tür gel-gitlerden müthiş kazançlar elde etmeye alışanlar sistemin tümünü ele geçirmemişse. Dolayısıyla burada asıl mesele, bilgi kirliliğinden ve piyasadaki sert dalgalanmalardan büyük kazançlar elde etmeye alışmış kesimlerin, sistemin tüm mekanizmalarını ele geçirip geçirmediğidir.

Ancak değişmeyen önemli bir gerçek var: Enerji koridorunun can damarı olan Hürmüz Boğazı kapalı kalmaya devam ederse ve taraflar karşılıklı olarak birbirinin enerji altyapısını (rafineriler, boru hatları) hedef alırsa, görülmemiş bir küresel enerji kaosuna gidiyor olacağız.

Peki, piyasa neden riskleri doğru fiyatlandıramıyor? Bir aydır süren savaşta petrol fiyatlarının henüz Rusya-Ukrayna savaşındaki fiyatların ötesine geçmemesi ilginç bir çelişkiyi barındırıyor. ABD Enerji Bakanı da bu yönde bir açıklama yaptı. ABD’de artan maliyetlere rağmen tüketiciler akaryakıt harcamalarını kısmıyor. Bunun temel sebebi, fiyatların henüz yaşam tarzını değiştirecek ve talep düşüşüne yol açacak kritik eşiğe ulaşmamış olması.

Bu ilginç durumu anlamak için iki farklı dünyayı birbirinden ayıralım. Gerçekte dünya petrol ihtiyacının beşte birini sağlayan Hürmüz Boğazı kapalı ve petrol arzı kısıtlı. Fiyatlamalar da geleceğe dair umutları, endişeleri içerirken, asimetrik bilgi ve spekülasyonlarla son halini alıyor.

Eğer asimetrik bilgi ve şeffaflıktan uzak kağıt üstü fiyatlamalar devam ederse, piyasaların gerçekle bağı tamamen kopar. Oysa herkes biliyor ki gerçek hayatta başta gıda ve ulaşımda olmak üzere bizleri bekleyen fiyat artışları var.

© T24