Yazımızın ilk serisinde[i] lojistik konusunu enine boyuna ele almış ve Türkiye’nin lojistik konusunda artan önemine dikkat çekmiş, serinin ikinci bölümünde küresel dengeleri değiştiren asıl itici gücü, yani enerji konusunu inceleyeceğimizden bahsetmiştik.

Türkiye’nin coğrafi konumu gereği Doğu ile Batı; yani enerji zengini Orta Doğu, Hazar Havzası ve Rusya ile enerji tüketicisi Avrupa arasında doğal bir enerji köprüsü ve dağıtım merkezi (hub) konumunda bulunması, kendisini küresel enerji politikaları konusunda hızla etkili bir aktör pozisyonuna taşımaktadır.

Türkiye’nin enerji merkezi rolünü ele almadan önce, küresel enerji kaynaklarına ve bu kaynakların ülkelere göre dağılımına göz atmakta fayda vardır.

Küresel Enerji Kaynakları

Küresel enerji ihtiyacının yaklaşık �’i hâlen fosil yakıtlardan karşılanmaktadır. Bunun dışındaki diğer enerji kaynaklarının payı yaklaşık ’dir (Yenilenebilir Enerji , Hidroelektrik %6, Nükleer Enerji %4).

Küresel fosil yakıt rezervlerinin ülkelere göre dağılım matrisi aşağıda gösterilmiştir:

Kömür bir tarafa bırakılırsa fosil yakıtların ülkelere göre rezerv miktarı ise şöyledir:

Tablodan görüleceği üzere hem Avrupa hem de Çin ve Hindistan başta olmak üzere Asya üretim merkezleri yeterli petrol ve doğal gaz kaynaklarına sahip değildir.

Asya üretim merkezleri petrol ve doğal gaz bakımından Orta Doğu (Suudi Arabistan, BAE, Irak) ve Rusya kaynaklarına bağımlı durumdadır. Çin, ihtiyacının bir kısmını karasal boru hattıyla Rusya’dan temin etmekle birlikte asıl tedarikini deniz taşımacılığı ile Orta Doğu’dan sağlamaktadır. Şubat-Mart 2026'da ABD/İsrail ile İran arasında patlak veren silahlı çatışma, Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapatan bir enerji krizine yol açmıştır. Kapanma öncesi boğazdan küresel ham petrolün yaklaşık %-0’u (günlük 20,5–21 milyon varil) geçmekteydi ve Suudi Arabistan, Irak, BAE, Kuveyt ile İran’dan tedarik edilmekteydi. Körfez petrolünün �-�’i Asya ülkelerinden Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore’ye satılmaktaydı.

Yine kapanma öncesi Hürmüz Boğazı’ndan küresel doğal gazın yaklaşık ’si (günlük 500.000–550.000 m³) geçiyordu ve �’ı Katar’dan, kalanı BAE’den tedarik edilmekteydi. Bu doğal gazın �-�’ü Asya ülkeleri Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore’ye satılmaktaydı.

Türkiye’nin doğalgaz ve petrol satışında hedef coğrafyası Avrupa olması sebebiyle bu bölgenin doğalgaz ve petrol talebi bizim için önem taşımaktadır. Avrupa Birliği’nin yıllık toplam doğal gaz tüketimi yaklaşık 320 – 340 milyar m3 (bcm) seviyesindedir. 2022 Şubat ayında patlak veren Rusya-Ukrayna Savaşı'ndan önce Avrupa Birliği ülkeleri doğal gaz ihtiyacını büyük ölçüde boru hatlarıyla Rusya’dan sağlamaktaydı (Doğal gaz ~A, ham petrol ~'). Savaş sebebiyle Rus gazına ambargo koyan Avrupa ülkeleri; gaz tedarikini daha yüksek bedelle ~0-35 oranında boru hattı ile Norveç’ten, ~%-30 oranında LNG ile ABD’den karşılamaya başladılar. AB’nin yıllık ortalama toplam doğal gaz tüketiminin yaklaşık %8 ila ’u (25 ila 30 milyar m3) da Türkiye altyapısı üzerinden Avrupa’ya girmekte olup 1,5-2,5 milyar m³ LNG olarak gönderilmektedir. AB kalan doğal gaz ihtiyacını Kuzey Afrika, Katar, Azerbaycan ve Nijerya gibi ülkelerden LNG olarak temin etmektedirler.

AB'nin yıllık petrol tüketimi yaklaşık 3,88 milyar varildir. Savaş sonrası Rusya’dan ham petrol ithalatı '’den %3 seviyelerine kadar düşmüştür.

Türkiye limanlarından (Ceyhan) yüklenen veya Boğazlar'ı geçen petrol ve rafine ürünleri miktarı yaklaşık 1,1-1,25 milyar varildir. Bunun doğrudan AB limanlarına teslim edilen kısmı yaklaşık 500-650 milyon varil olup AB'nin yıllık toplam petrol ihtiyacının  ila 'sini karşılamaktadır.

Türkiye’nin Enerji Koridorları

Türkiye, konum olarak Orta Doğu, Hazar Havzası ve Rusya gibi dev üreticiler ile Avrupa enerji pazarı arasında kritik bir transit koridor ve enerji hub'ı işlevi görmektedir. Ham petrol Avrupa’ya Ceyhan Terminali üzerinden gemilerle sevk edilirken doğal gaz; boru hatları ve LNG olarak tankerlerle taşınmaktadır.

Türkiye’nin Petrol Boru Hatları

Avrupa’ya sevk edilen ham petrolün önemli bir kısmı, üretim sahalarından veya komşu ülkelerden boru hatları ile Ceyhan Terminali’ne taşınmakta olup Ceyhan, uluslararası petrol ticaretinde önemli bir lojistik merkez konumundadır. Buradaki devasa depolama tesislerinden tankerlere yüklenen petrol, Akdeniz üzerinden doğrudan Güney ve Batı Avrupa rafinerilerine gönderilmektedir. 2025'te Ceyhan Limanı’ndan yıllık 207 milyon varil petrol taşınmıştır.

Ceyhan’a bağlanan boru hatları şöyledir:

Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı

Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) petrol hattının toplam uzunluğu 1.768 km olup Türkiye bölümü 1.076 km, Azerbaycan bölümü 443 km, Gürcistan bölümü ise 249 km’dir. Hazar kıyısındaki Sangaçal Terminali'nden (Bakü) başlayıp Gürcistan'ı geçen hat, Türkiye’de Ceyhan Haydar Aliyev Deniz Terminali’ne ulaşır. 13 Temmuz 2006'da hizmete alınan BTC hattının maksimum taşıma kapasitesi günlük 1,0-1,2 milyon varil (yıllık yaklaşık 50 milyon ton) seviyesindedir. Hâlen hat üzerinden günlük ortalama 550 bin–650 bin varil (yıllık ortalama 25–30 milyon ton) civarında ham petrol taşınmakta ve P ile ` kapasite kullanımı ile çalışmaktadır. Atıl kapasitenin Kazakistan ve Türkmenistan gibi Hazar çevresi ülkelerinin petrolü hatta çekilerek doldurulması planlanmaktadır.

Halen hattan geçen ham petrolün �’i Azerbaycan, ’i Kazakistan ve Türkmenistan petrolüdür.

Azerbaycan Petrolü: Azerbaycan, 7 milyar varil petrol rezerviyle küresel rezervin yaklaşık %0,4’üne sahiptir ve rezerv bakımından 19-20. sıradadır. 2006 yılında işletmeye alınan BTC hattının ana tedarikçisi olan Azerbaycan'dan yıllık yaklaşık 170–180 milyon varil petrol Ceyhan Limanı’na sevk edilmektedir. BTC hattı aracılığıyla dünya pazarlarına ulaştırılan Azerbaycan petrolü, ülkenin toplam petrol ihracatının ortalama u-w'si seviyesindedir.

Kazakistan Petrolü: Kazakistan, 30 milyar varil petrol rezerviyle küresel rezervin yaklaşık %1,8’ine sahiptir ve rezerv bakımından 11-12. sıradadır. Avrasya bölgesinde Rusya'dan sonra en büyük 2. rezerve sahiptir. Kazak petrolü Aktau Limanı'ndan tankerlerle Hazar Denizi üzerinden Bakü'ye taşınmakta ve BTC hattına enjekte edilmektedir. Kazakistan, BTC hattına yıllık ortalama 10 ile 12 milyon varil petrol vermektedir; bu miktar toplam ihracatının yaklaşık %6’sıdır. Rusya güzergâhına olan bağımlılığını azaltmak amacıyla BTC hattına gelecekte yıllık yaklaşık 110–150 milyon varil verilmesi hedeflenmektedir. Ancak Kazak petrolünün BTC ile uyumlu kalite standartlarının gerisinde kalması ve Aktau Limanı'nın kapasite kısıtları hedefin gerçekleşmesine engel teşkil etmektedir. Diğer taraftan rakip konumdaki Rusya ve İran, Hazar’ın statüsü üzerinden hukuki engeller çıkarmaktadır.

Kerkük-Ceyhan (Irak-Türkiye) Petrol Boru Hattı

Irak, 145 milyar varil petrol rezerviyle küresel petrol rezervinin %8,1’ine sahiptir ve rezerv bakımından 5. sıradadır. Türkiye ile Irak arasında 1973’te imzalanan anlaşma ile Irak’ın kuzeyindeki ham petrolü Ceyhan’a indiren stratejik hat, yaklaşık 970 km uzunluğunda iki paralel hattan oluşmaktadır.

Hatların ilki 1977’de, ikincisi 1987’de işletmeye alınmıştır. Çift borulu hattın kapasitesi yaklaşık 1,6 milyon varil/gündür. 2023'ten bu yana hukuki ve siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle ihracat büyük ölçüde durmuştur. 2025 Temmuz'unda Türkiye, 52 yıllık anlaşmayı feshederek yeni bir çerçeve müzakeresi başlatmıştır.

1 Ağustos 2026'da yapılan anlaşmayla Irak tarafı, günlük yaklaşık 180 bin varil seviyesindeki ham petrol sevkiyatını 750 bin varile çıkarmayı ve hattın kapasite........

© Stratejik Düşünce Enstitüsü