Özgürlük, güvenlik ve birey: Siyasal düşüncenin toplumsal tarihine Marksist bir bakış
Ateş Uslu’nun Siyasal Düşüncelerin Toplumsal Tarihi, II. Cildi üzerine...
Ateş Uslu’nun Siyasal Düşüncelerin Toplumsal Tarihi adlı kapsamlı çalışmasının ikinci cildi, Özgürlük, Güvenlik ve Birey başlığını taşıyor. 1300–1789 yılları arasındaki yaklaşık beş yüzyılı ele alan kitap, Batı Avrupa’da siyasal düşüncenin dönüşümünü incelerken Osmanlı dünyasından İran’a, Hindistan’dan Çin, Kore ve Japonya’ya uzanan geniş bir coğrafyayı da tartışmaya katıyor. Böylece siyasal düşünce tarihini yalnızca Avrupa’da ortaya çıkan fikirlerin gelişimi olarak ele almak yerine, farklı toplumların özgül tarihsel koşulları içinde yeniden düşünmeyi amaçlıyor.
Kitabın temel yaklaşımı, siyasal düşünceyi büyük düşünürlerin fikirlerini kronolojik sırayla aktaran bir tarih anlatısına indirgememesi. Uslu, düşüncelerin ortaya çıktığı toplumsal ilişkileri, üretim biçimlerini, sınıfsal güç dengelerini, devlet örgütlenmelerini, toplumsal mücadeleleri ve toplumsal cinsiyet ilişkilerini incelemenin düşünce tarihinin ayrılmaz bir parçası olduğunu gösteriyor. Sömürgecilik ve farklı toplumlar arasındaki ilişkiler ve sınıf ilişkileri de bu tarihsel çerçevenin önemli bileşenleri arasında yer alıyor.
Bu yaklaşım, siyasal düşüncelerin salt filozofların zihinsel faaliyetlerinin ürünü olmadığını hatırlatıyor. İnsanlar dünyayı içinde yaşadıkları toplumsal ilişkilerden bağımsız biçimde düşünmezler. Mülkiyetin biçimi, emeğin örgütlenmesi, iktidarın dağılımı ve toplumsal çatışmalar, özgürlükten adalete, devletten bireye kadar pek çok kavramın anlamını etkiler. Bununla birlikte düşünceler, ortaya çıktıkları koşulların basit bir yansıması da değildir; mevcut düzeni meşrulaştırabilir, onun çelişkilerini açığa çıkarabilir veya başka bir toplumsal düzenin imkânlarını gündeme getirebilirler.
Kitabın feodalizmden kapitalizme geçişi, düşüncenin dönüşümüyle birlikte ele alması bu açıdan önem taşıyor. Çünkü modern birey, modern devlet ve modern özgürlük anlayışları, ekonomik ve siyasal ilişkilerde yaşanan dönüşümlerden ayrı düşünülemez. Kitabın başlığındaki özgürlük, güvenlik ve birey kavramları da bu tarihsel gerilim içinde anlam kazanıyor.
Ortaçağ’dan modernliğe: Tek çizgili tarih anlatısının sınırları
Uslu’nun çalışmasının önemli çıkış noktalarından biri, Avrupa tarihini karanlık Ortaçağ’dan aydınlık modernliğe doğru ilerleyen kesintisiz bir gelişme çizgisi olarak ele alan anlayışı sorgulamasıdır.
Geleneksel anlatıda Ortaçağ, feodal ilişkilerin, dinsel otoritenin ve düşünsel kapalılığın egemen olduğu karanlık bir dönem olarak sunulur. Rönesans, Reformasyon, bilimsel devrim ve Aydınlanma ise bireyin, aklın, bilimin ve özgürlüğün yükselişini temsil eder. Böylece Avrupa tarihi, sonunda modern topluma ulaşmak üzere ilerleyen, kendi içinde tutarlı bir gelişme süreci olarak anlatılır. Uslu’ya göre, Reform Rönasans’ın zorunlu sonucu değildir. Hümanizm ve Aydınlanma farklı dönemlerde gelişen ve kimi özellikleriyle taban tabana zıt akımlardır…yapılması gereken bütün bu sayılanlar aynı önemde de olsa farklı toplumsal dinamiklerin sonucu olarak ortaya çıktığını hatırlamaktır.”
Ana akım yaklaşım, birbirinden farklı tarihsel süreçleri tek bir gelişme çizgisine yerleştirir. Rönesans’ın hümanizmi, Reformasyon’un dinsel ve siyasal mücadeleleri, bilimsel devrim, kapitalist üretim ilişkilerinin gelişmesi ve Aydınlanma arasında bağlantılar vardır; ancak bunlar aynı sürecin zorunlu ve birbirini otomatik olarak izleyen aşamaları değildir. Ve her toplumda da aynı doğrultuda gelişim göstermez.
Kapitalizm gelişirken feodal ilişkiler bir anda ortadan kalkmaz. Aristokrasi yeni ekonomik ilişkilerle bütünleşebilir, burjuvazinin bazı kesimleri monarşiyle ittifak kurabilir, merkezi devletler kapitalist gelişmenin önünü açabilir. Reformasyon hem özgürleştirici sonuçlar doğurabilir hem de mevcut iktidarlara itaati güçlendirebilir. Aydınlanma evrensel özgürlük ve eşitlik kavramlarını geliştirirken kölelik, sömürgecilik ve patriyarka varlığını sürdürebilir.
Uslu’nun yaklaşımı, bu gelişmeleri kendi tarihsel koşulları içinde ve özgüllük meselesini ön plana çıkararak sunuyor. Bir düşüncenin ortaya çıkışını yalnızca kendisinden önceki düşüncelere bakarak açıklamak yeterli değildir. O düşüncenin hangi toplumsal çatışmalar içinde anlam kazandığını, hangi kurumlarla ilişki kurduğunu ve hangi güç dengelerinden etkilendiğini de sormak gerekir.
Bu nedenle Machiavelli’yi yalnızca modern siyasal düşüncenin başlangıcına yerleştirmek, Reformasyon’u kendiliğinden bir özgürleşme hareketi saymak veya Aydınlanma’yı aklın zaferi olarak anlatmak eksik kalır. Bu hareketlerin her biri kendi içinde farklı yönelimler ve çelişkiler taşır. Makyavelli ve dönemdaşlarının siyasal düşünceler tarihindeki özel yerleri onların modernlikleriyle değil kendi dönemlerinin kapitalist dönüşümleriyle ilişki kurularak anlaşılmalıdır.
Burada önemli olan, modernliği reddetmek değil, onun hangi tarihsel süreçlerden doğduğunu ve hangi toplumsal ilişkiler üzerinde yükseldiğini anlamaktır. Modern toplumun ortaya çıkışı, yalnızca aklın özgürleşmesiyle açıklanamaz; mülkiyet ilişkilerini, emek örgütlenmesini, sınıf mücadelesini, devletin ve toplumsal iktidarın dönüşümünü de hesaba katmak gerekir.
Feodal ilişkilerin çözülmesi ve kapitalizmin oluşumu
14. ve 15. yüzyıllarda Avrupa’da feodal ilişkiler dönüşürken kentler, ticaret ve para ekonomisi gelişiyor, toplumsal sınıflar arasındaki eski dengeler değişiyordu. Ancak bu dönüşüm, feodalizmin bir anda ortadan kalktığı ve yerini kapitalizmin aldığı basit bir geçiş değildi.
Eski egemen sınıflar varlıklarını sürdürürken yeni ticari güçler de yükseliyordu. Aristokrasi, tüccarlar ve giderek güçlenen sermaye sahipleri arasında farklı dönemlerde çatışmalar ve ittifaklar ortaya çıktı.
Merkezi devlet, bir yandan aristokrasinin ayrıcalıklarını koruyabilir, diğer yandan ticaretin gelişmesine, vergi toplama mekanizmalarının genişlemesine ve sermaye birikiminin ihtiyaçlarına hizmet edebilirdi. Devletin dönüşümü, farklı toplumsal güçlerin mücadeleleri içinde şekilleniyordu.
Fransa, İngiltere ve Alman devletleri arasındaki farklılıklar bu açıdan önemlidir. Kapitalizmin gelişmesi bütün Avrupa’da aynı biçimde gerçekleşmedi. Devlet örgütlenmeleri, sınıf ilişkileri ve siyasal mücadeleler farklı tarihsel sonuçlar doğurdu. Dolayısıyla kapitalizmin yükselişini her toplumun aynı aşamalardan geçmesini gerektiren evrensel bir şema içinde ele almak yanıltıcıdır.
Marksist tarih anlayışı açısından kapitalizmin ortaya çıkışı, yalnızca ticaretin büyümesi veya para ilişkilerinin yaygınlaşması değildir. Üretim araçlarının mülkiyeti, üreticilerin geçim araçlarına erişimi ve emeğin hangi toplumsal koşullarda örgütlendiği de dönüşür. Kapitalizmin tarihini anlamak, bu nedenle sınıfsal ilişkilerin yeniden kuruluşunu incelemeyi gerektirir.
Siyasal düşüncenin dönüşümü de bu tarihsel değişimlerden bağımsız değildir. Mülkiyetin yeni biçimleri, bireysel hakların anlamı, devletin görevleri ve toplumsal düzenin meşruiyeti üzerine yeni sorular ortaya çıkarır. Modern siyasal düşüncenin gelişimi, bu soruların tarihsel bağlamı içinde okunmalıdır.
Uslu, bir üretim biçiminden diğerine geçişin büyük bir kırılmayla gerçekleşmediğini ve toplumsal formasyonlarda farklı üretim biçimlerinin birlikte var olduğuna vurgu yapar.
Avrupa dışındaki toplumlar: Farklı tarihsel yollar
Kitabın önemli katkılarından biri, Avrupa’daki gelişmeleri dünyanın geri kalanından koparmamasıdır. Osmanlı, Safevi ve Babür devletleriyle Çin, Kore ve Japonya, kendi toplumsal yapıları ve siyasal gelenekleri içinde ele alınır. Bu toplumlar, Avrupa’nın henüz ulaşamadığı bir modernlik aşamasında bulunan örnekler olarak değil, farklı tarihsel koşullarda biçimlenmiş siyasal düzenler olarak incelenir.
Osmanlı dünyasında tımar ve iltizam sistemleri, merkezi yönetim, saray, ulema ve askeri güçler arasındaki ilişkiler siyasal düzenin anlaşılması açısından önemlidir. Safevi devletinde Şah’ın iktidarı, Türkmen aşiretleri ve Şiiliğin siyasal işlevi arasındaki ilişkiler öne çıkar. Babür İmparatorluğu’nda ise farklı dinsel ve toplumsal grupların bir arada yönetilmesi, siyasal iktidarın niteliğini belirleyen başlıca sorunlardan biridir.
Bu örnekler, dinin de tarihsel koşullardan bağımsız biçimde ele alınamayacağını gösterir. Osmanlı-Safevi çatışmasını Sünnilik ile Şiilik arasındaki teolojik bir karşıtlık olarak açıklamak, çatışmanın siyasal, askeri ve toplumsal boyutlarını gözden kaçırır. Dinsel kimlikler, devletlerin meşruiyet arayışları ve egemenlik mücadeleleri içinde de biçimlenir.
Bununla birlikte dinin siyasal işlevini göstermek, inançları iktidar mücadelelerinin araçlarına indirgemek anlamına gelmemelidir. Dinsel düşüncelerin kendi kavramsal dünyaları, toplumsal karşılıkları ve tarihsel süreklilikleri vardır. Önemli olan, inançlarla siyasal iktidar arasındaki ilişkinin somut tarihsel koşullarda nasıl kurulduğunu incelemektir.
Uslu, Avrupa dışındaki toplumları da Avrupa toplumlarını da aynı çerçevede ele alarak Avrupa’yı evrensel gelişmenin tek ölçüsü olarak kabul eden yaklaşımı da sorgular. Toplumlar arasındaki farklılıklar, değişmez kültürel özelliklerle değil; üretim ilişkileri, devlet biçimleri, toplumsal mücadeleler ve tarihsel deneyimlerle birlikte açıklanmalıdır.
İbn Haldun: Görünen tarihin ardındaki toplumsal ilişkiler
Kitapta İbn Haldun’un özel bir yere sahip olması, toplumsal tarih yaklaşımının düşünsel temellerini anlamak açısından önemlidir.
İbn Haldun, tarihsel olayları hükümdarların kararları, savaşlar ve hanedanların yükselişleri üzerinden açıklamaz. Asabiyet, mülk ve devlet üzerine düşünceleri, siyasal tarihin salt hükümdarlar tarihi olmadığını gösterir. Toplumsal örgütlenme, ekonomik koşullar, kentleşme, coğrafya, dayanışma biçimleri ve siyasal iktidar arasındaki ilişkileri araştırır.
Böylece tarihin görünen olaylarının ardındaki nedenleri anlamaya yönelir.
Onun yaklaşımında devletlerin kuruluşu ve çözülüşü, toplumsal dayanışma biçimlerinden ve iktidarın örgütlenmesinden ayrı düşünülemez. Bu, tarihsel olayları kendi içlerinde yalıtılmış gelişmeler olarak değil, daha geniş toplumsal ilişkilerin parçaları olarak ele almanın önemini gösterir.
İbn Haldun’u doğrudan Marx’ın öncüsü olarak tanımlamak doğru olmaz. Aralarında farklı tarihsel koşullar, kavramsal çerçeveler ve açıklama biçimleri vardır. Bununla birlikte toplumsal olayların görünüşüyle yetinmeyip onların oluşum koşullarını araştırmaları bakımından yöntemsel bir yakınlıktan söz edilebilir.
Buradaki temel mesele, siyasal iktidarı yöneticilerin iradesiyle açıklamaktan vazgeçmektir. İktidarın hangi toplumsal ilişkiler üzerinde yükseldiği, hangi dayanışma biçimlerinden güç aldığı ve hangi koşullarda zayıfladığı soruları, siyasal düşüncenin toplumsal tarihine açılan bir kapı oluşturur.
Machiavelli: Siyasetin dünyevi temelleri
16. yüzyıl İtalya’sının parçalı siyasal yapısı, kent devletleri arasındaki mücadeleler ve değişen toplumsal ilişkiler, Machiavelli’nin düşüncesinin tarihsel arka planını oluşturur.
Machiavelli’nin siyasal düşüncesindeki temel dönüşümlerden biri, siyaseti dinsel ahlakın doğrudan uzantısı olarak ele almamasıdır. İktidarın kurulması, korunması ve kaybedilmesi; siyasal eylemin koşulları, güç ilişkileri ve değişen durumlar üzerinden incelenir.
“Söylevler” kitabında Makyavelli Fortuna (talih) ve virtu (erdem) kavramlarıa yer verir. Fortuna, siyasal eylemi etkileyen değişken koşulları ve belirsizlikleri ifade ederken virtù, siyasal aktörün bu koşulları değerlendirme ve harekete geçme kapasitesini anlatır. Buradaki virtu, basitçe ahlaki erdem anlamına gelmez; siyasal etkinlik, öngörü ve karar verme gücüyle ilgilidir. Burada tıpkı “Prens”te olduğu gibi eril ideolojinin izlerine rastlanır. Makyavelli, Fortuna’yı kadınlıkla, Virtu’yu ise erkeklikle özdeşleştirmeye devam eder.
Ancak Machiavelli’yi güçlü hükümdarın düşünürü olarak okumak da eksik kalır. Machiavelli’nin düşüncesi, İtalya’nın siyasal parçalanmışlığı, dış müdahaleler ve güçlü bir siyasal merkeze duyulan ihtiyaçla birlikte değerlendirilmelidir. Böyle bir okuma, onu tarihin dışına yerleştirilmiş bir modernlik kurucusu olmaktan çıkarır ve düşüncelerinin ortaya çıktığı somut siyasal mücadeleleri görünür kılar.
Hümanizm ve Reformasyon: Özgürleşmenin çelişkileri
Erasmus, Thomas More, Étienne de La Boétie, Luther, Calvin ve Thomas Müntzer gibi düşünürler, aynı tarihsel dönemde birbirinden farklı siyasal yönelimlerin ortaya........
