menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Nesneleşen insan, özneleşen nesneler bağlamında kapitalizmi 'an'da aramak

16 0
12.11.2026

İlk insanın kendi dışında seyreden yaşama müdahalesi son derece zayıftı. Hayatın nesnel zorluklarının dışında, suni olarak üretilmiş olan hiçbir durumla ilişkilenmiyordu. Bu durum insan dışı canlı türleriyle kurmuş olduğu ilişkide özel bir iktidar ve tahakküm alanı yaratmıyor ve doğal refleksler dışında yani hayatta kalma, beslenme ve barınma faaliyetleri olarak açığa çıkıyordu. Böyle seyreden yaşam; baskının, iktidar ilişkisinin, mülkiyetin, tahakküm biçimlerinin oluşmasına zemin sunmuyordu. İlk insanın doğa ve insan dışı canlı türleriyle girdiği ilişki, diğer canlı türleri arasındaki ilişkiler gibi büyük oranda iç güdüseldi. Tehlike hissedince savunma, acıkınca beslenme ve doğanın mevsimsel değişkenliğine göre barınma ihtiyacı esastı. Bu durum kişisel erozyonun da önüne geçen, eşitlik hukukunun hâkim olduğu toplumsal ilişkilerin kurulmasını sağlıyordu. Egosantrizm, megalomanlık, kapris, kibir gibi çoğaltılabilecek birçok kişisel özelliklerin doğmasını engelliyordu. Kişisel rekabetin olmadığı, topluluk çıkarıyla hareket eden topluluğun fertleriyle eşit hukuka tabi olan ilk insan; depresyon, bunalım ve kişisel buhranlardan da uzaktı. Şeffaflık, güvenilir ilişkiler, birbirleriyle girmiş oldukları faaliyetler yalın bir ilişkiler toplamı olduğundan ve zorunlu çalışma, mülk edinme, geleceğe dönük kaygı, iktidar ve zaman baskısı olmadığından dolayı yaşamla, gündelik faaliyetlerle ve kendi aralarında yakaladıkları bağ daha pozitifti. Dolayısıyla zorlu yaşam koşullarına rağmen yani insan dışı canlı türleriyle güdüsel olarak açığa çıkan şiddet ve başka klan, gens gruplarıyla aynı kaygıdan doğan çelişmeler dürtüsel olarak devreye giren şiddet biçimleri olarak açığa çıktı. 

Bu çelişmelerin dışında gündelik yaşam insan ihtiyaçlarının karşılanması ve topluluğun kendine dönük faaliyetlerini örmesini, örgütlemesini içeriyordu. Bu eylemsel faaliyetler; kolektivizmi, dayanışmayı ve duygusal, sosyal ilişkilerin perçinlenmesini sağlıyordu. Cinsel ve duygusal ilişkide özgürlük, sosyal ilişkilerde sorumluluk, kişisel yetilerde de gelişmeye zemin sunan ilişkiler toplamı; yabancılaşmayı nesnel olarak ortadan kaldırıyordu. Kriminal olayların, psikolojik ve fiili şiddetin, iktidar mücadelesinin, sistemleşmiş baskı ve tahakküm içeren planlamaların, ezme ve ezilme ilişkisine dayalı sömürünün olmaması girilen ilişkilerdeki eşitlik hukuku ve artı değerin birikimine dayalı ekonomik ilişkilerin olmamasından ileri gelmektedir. İnsanlık tarihinin bu kesiti doğal olarak insan dışı canlı türleriyle girilen ilişkiyi de büyük oranda biçimlendiriyordu. Bu canlı türleriyle girilen ilişki içerisinde açığa çıkan şiddet; beslenme ve yaşamda kalma dürtüsünün bir sonucuydu. Keyfiyete dayalı avlanma ve insan merkezli, insan ihtiyaçlarını her açıdan esas alan örgütlenmiş işkence, şiddet ve öldürme bu süreçte söz konusu değildi. Bu açıdan ilkel komünal döneme damga vuran şeyin genel uyumluluğa dayalı barışçıl bir süreç ve insanın özneleştiği bir kesit olarak değerlendirmek nesnel bir yaklaşım olacaktır. 

Yukarıda özet halinde tanımlanmaya çalışılan sürecin belirli bir tarihsel evrede dönüşerek büyük yıkımlara, trajedilere, bunalımlara evrilmesi ve kapitalist emperyalist çağda aldığı nitelik bunun insanın psikolojik, duygusal, sosyal durumunda yarattığı muazzam kırılmalar, parçalanmalar ve tüm bunların toplamı olan gündelik yaşamın erozyonu mülk dünyasının dolaysız bir parçası olarak açığa çıkmıştır. Mülkiyet araçlarını elinde bulunduran politik erk; şiddeti, tahakkümü, bilgiyi ve tekniği çoğunluğun sömürülmesi ve insan dışı türlerin de nesneleştirilmesi üzerine bina etti. Artık her şey egemen olana hizmet ettiği durumda bir anlam ihtiva edebilirdi. Organize şiddetin, baskının, sömürünün dayandığı maddi zemin sınıfların oluşmasıyla eş güdümlü ilerledi. Sınıf eşitsizliği her alanda eşitsizliği doğurdu. Bu eşitsizlik sadece maddi olanaklara sahip olanlar yahut bundan yoksun olanlar biçiminde vuku bulmuş olsa da süreç içerisinde aldığı boyut ve nitelik bütün yaşam alanlarında derin buhranların, yabancılaşmanın, kimliksizleşmenin yaşamın bütün gözeneklerinde örgütlenmesinin ve hayatın bir bileşeniymiş gibi algılanmasını yarattı. Teknolojinin, tekniğin, bilginin, bilimin gelişmesine binaen insana ait bütün etkinlik faaliyetini biçimlendiren, bağımsız düşünme yetisini dumura uğratan, nesneleştiren, sosyal, duygusal, psikolojik açıdan hiçleştiren sistemli bir faaliyet örgüsü yarattı.

Sömürgeleştirilmiş, işgal edilmiş toprakların yanına zihinleri, etkinlikleri, duyguları, edinimleri dahil etti. Baskı, şiddet fiili olmanın ötesine taşınarak sosyal iletişim hallerine, faaliyet biçimlerinin içerisine girdi. Bu süreç insanın bağımsız tercihi olarak formatlanarak, doğal seçilimlerin bir ürünüymüş gibi bütün yaşam alanlarının işgaline yöneldi. Mekanlar, haberler, giyimler, zevkler, ürünler, tercihler, zaman gibi birçok somut soyut alan politik ve ekonomik amaçların hizmetine koşuldu. İnsan özne pozisyonunu yitirdikçe şeyler karşısında küçüldü, nesneleştirildi. Bu durum paranın, mülkün zaferine dönüştükçe küçülen insan irade kaybına, düşünsel çoraklaşmaya, edinim kaybına, duygusal yitime uğradı. Sınırsız rekabet, sürekli kazanma hırsı, mülk edinimi ve birikimi teşvik edildikçe kapitalizm gerçeği alt üst ederek, yapay olanı, suni olanı yüceltti. 

Kapitalizmin muazzam düzeyde yarattığı kırılma halleri şiddetin, fiili sömürünün görünen hali olarak açığa çıkarken, görünmeyen ama zamanın bütün akışında yer edinen ve bu sayede tekrardan ve tekrardan kendini tahkim eden bir sistem olarak sürmektedir. İnsanın yaşam etkinliğinin bir bütününe sirayet eden, yaşam içerisinde kendini güncelleyerek sistematik saldırganlık hali olarak açığa çıkmaktadır. Korkuyu, kaygıyı, sosyal ve psikolojik tahribatı, yalnızlığı açığa çıkaran olgular; tek tek kişilerin yahut münferit ve kriminal olayların sonucu olarak lanse eden yine kapitalizmdir. Kapitalizm insanı bu zeminde özne yaparken, sistemi görünmez kılar. İlişki uzmanları, psikologlar, danışman ve koçlar “modern çağın” açığa çıkardığı toplumsal kırılmaları, yabancılaşmayı, yalnızlığı, sosyal izolasyonu, depresyonu, karakter yarılmalarını kişisel alanın içerisinde boy veren gelişmeler olarak tespit eder. 

Her yerde ve her anda tahakküm

Kapitalizm işyerindeki otoriterlik ve hegemonya kurulumu olmaktan çoktan çıkmıştır. Mekân ve zamanın her bir koşulda aldığı nitelik insanın her açıdan tutsaklığını açığa çıkarmıştır. Boş zaman olarak tarif edilen anlar toplamı dahi artık insanın kişisel inisiyatifiyle biçimlendirdiği bir durum değildir. Boş zaman kullanımı mega düzeydeki AVM’lere yığınak yapan devasa insan topluluklarını vitrinlerin önünde uzun kuyruklara dahil ederken, dış yaşam aktivitesini mekanlara hapsetmektedir. Tatil zamanlarında yığınlar halinde göç eden insan topluluklarının eş zamanlı gittiği yerler ve zaman aralıklarının aynı olması tesadüf değildir. Nereye gidileceği, ne yapılacağı, hangi mekanların tercih edileceği, nerelerde vakit geçirileceği önceden belirlenmiştir. Kişisel inisiyatif ve tercihler olarak takdim edilen şey asıl itibariyle kapsamlı bir organizasyonun parçasıdır.

Kapitalizm uzun soluklu sömürüyü (ruhsal, psikolojik ve bedensel) bir yahut maksimum iki aylık molalar marifetiyle açığa çıkardığı anlık hazlara hapsetmektedir. Duygusal, psikolojik ve bedensel ihtiyaçları çeşitli zaman aralıklarına sıkıştıran ve bunu planlayan kapitalizm öznenin büyük sancılar sonucu elde ettiği birikimini (ki bu durum her özne için geçerli değildir. Coğrafyadan coğrafyaya değişmekte ve bunu sağlama koşulu her insan için mümkün olmamaktadır) tekelleşmiş olan yaldızlı ve yıldızlı mekanlar dolayımıyla yeniden kendinde toplamaktadır. Her bir cepheden özneyi kuşatan bu ağın dışında kalmak büyük bir yoksunluk, yetersizlik ve sıradanlık hissi yaratırken buna dahil ve katılım gösterende ise ayrıcalık ve inşa edilmiş olan yapay mutluluk yaratmaktadır. Geçici ve anlık hazzın sürdürülmesi daha çok çalışmayı merkeze yerleştirirken, uzun zaman dilimlerine yayılan stres, depresyon ve bunalım halleri zorunluluklara dahil olunmasıyla tekrardan parçalanmaktadır. Yani kapitalizm dahilinde haz, mutluluk, üzüntü önceden belirlenmiş çerçeve içinde boy vermektedir. Boş zaman aktivitesi kapitalizm için dolu dolu sermaye biriktirdiği bir zaman aralığıdır. 

Gündelik yaşamda bir başka olgu ise büyük panolarda boy veren görseller, algoritmalar marifetiyle karşımıza çıkan reklamlar, filmler, diziler, haberler, Tiktoklar, Facebooklar, Instagramlar toplamı olan “sosyal medya” kuruluşları, yapay zekanın insan yaşamında oynadığı rol gibi birçok gelişme, platform kapitalizmin birer uzvu olarak açığa çıkmaktadır. Zihinsel sömürü, etkinliğe dayalı haz veren faaliyetlerin yerine ikame edilen yapay ve suni faaliyetlerdir. Hazzın, duygusal ve sosyal tatminin kriteri tıklanma, görüntülenme ve beğenme butonuna dönüşmüştür. Üzüntünün, hüsranın da kaynağı bu bağlamda değişmiştir. Fiili uyumsuzluğun, gerginliğin ve kavgaların yaratmış olduğu negatif yankıların yanına ilgili platformlardaki rekabet, yapay olarak yeniden inşa edilen kimlikler ve bu kimliklerin yarattığı kişilik bunalımları yerleşmiştir. Sürekli beğenilme, görüntülenme ve etkileşim arzusu gerçek kimliği darbelerken bunun yerine ikame edilen şey ise gerçek kimliğe yabancılaşmayla sonuçlandı. Gülümsemelerin, mutlulukların bağlamı........

© sendika.org