menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri-52

12 0
06.11.2026

Tenakuz: İki Kaziyyeden Yalnız Birinin Doğru Olması

Bir önceki derste munfasıla kaziyyelerin mâniatü’l-cem‘, mâniatü’l-hulû ve hakikiyye kısımlarını gördük. Şimdi Süllem, düşünceyi hatadan koruyan en temel ölçülerden birine geçiyor: tenakuz. İki sözün birbirinden farklı olması, hatta birbiriyle uyuşmaması, onların mutlaka çelişik olduğu anlamına gelmez. Gerçek tenakuzda iki kaziyye aynı şey hakkında aynı şartlar altında konuşur; yalnız olumlama-olumsuzlama ve gerekli yerlerde nicelik bakımından ayrılır. Bu sebeple ikisi birlikte doğru da birlikte yanlış da olamaz.

1. Süllem’in asıl metni

Esas Arapça nüshanın basılı 208. sayfasında yer alan beyit şöyledir:

تَنَاقُضٌ خُلْفُ الْقَضِيَّتَيْنِ فِي
كَيْفٍ وَصِدْقُ وَاحِدٍ أَمْرٌ قُفِي

Okunuşu: Tenâkuzun hulfü’l-kaziyyeteyni fî / keyfin ve sıdku vâhidin emrun kufiye.

Yaklaşık mânası:

“Tenakuz, iki kaziyyenin nitelikte birbirine aykırı olması ve yalnız birinin doğru bulunmasıdır; bu, izlenip gözetilecek bir ölçüdür.”

Buradaki keyf, kaziyyenin olumlu veya olumsuz oluşudur. “Zeyd ayaktadır” ile “Zeyd ayakta değildir” aynı konu, yüklem, zaman ve diğer kayıtlar korunursa nitelikte ayrılır. Fakat tenakuz yalnız lafızdaki “değildir” kelimesinden doğmaz; hükmün bütün şartlarının karşılaştırılması gerekir.

“Yalnız birinin doğru olması” tenakuzun neticesidir. Çelişik iki hükümden biri doğruysa öteki zorunlu olarak yanlıştır; biri yanlışsa öteki doğrudur. Böylece hem birlikte doğruluk hem birlikte yanlışlık dışarıda kalır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

Her ayrılık tenakuz değildir

Haşiye, iki şey arasındaki münasebetlerin aynı derecede olmadığını gösteren geniş bir tasnifle başlar. İki şey bazı yönlerden birleşirse aralarında benzerlik, cins birliği, eşitlik, komşuluk veya zaman birliği gibi nisbetler doğar. Ayrılık tarafında ise başkalık, muhalefet, karşıtlık, zıtlık, yokluk-meleke ve tenakuz gibi dereceler vardır.

Bu tasnifin maksadı açıktır: “Bana uymuyor” demek, “benim sözümün çelişiğidir” demek değildir. Taş ile ağaç birbirinden farklıdır; fakat “taştır” ve “ağaçtır” hükümleri bir insan hakkında birlikte yanlış olabilir. O hâlde bu iki hüküm hakikî nakîz değildir. Nakîzler ise ne birleşir ne de birlikte ortadan kalkar.

Bir şeyin nakîzi onun kaldırılmasıdır

Haşiyedeki temel ifade mânaca şudur: Her şeyin nakîzi onun ref‘i, yani kaldırılmasıdır. Bir hükmü gerçekten nakzetmek, yalnız ona uzak veya zıt bir başka hüküm söylemek değildir; bizzat o hükmün sabit kıldığı nisbeti kaldırmaktır.

“Bütün öğrenciler geldi” hükmünün basit karşıtı “Hiçbir öğrenci gelmedi” değildir. Çünkü bazı öğrencilerin gelip bazılarının gelmemesi hâlinde iki söz de yanlış olabilir. İlk hükmü kaldırmaya “Bazı öğrenciler gelmedi” yeter. Burada küllî olumlu hükmün nakîzi cüz’î olumsuzdur. Tenakuzun nicelik şartı bu........

© Risale Haber