Kızıl Îcâz Dersleri-31
Lafız ile Mâna Arasındaki Beş Nispet: Tevâtü, Teşkîk, Tehâlüf, İştirak ve Terâdüf
Bir önceki derste cinsin yakın, uzak ve orta mertebelerini görmüştük. Süllem şimdi yeni bir fasıl açıyor: Lafızlarla mânalar arasında kurulan nispetler. Bu bahis, aynı kelimenin farklı fertlere nasıl söylendiğini, bir lafzın kaç mânaya gelebileceğini ve bir mânanın kaç ayrı lafızla ifade edilebileceğini birbirinden ayırır.
1. Süllem’in asıl metni
وَنِسْبَةُ الْأَلْفَاظِ لِلْمَعَانِي
خَمْسَةُ أَقْسَامٍ بِلَا نُقْصَانِ
تَوَاطُؤٌ تَشَكُّكٌ تَخَالُفُ
وَالِاشْتِرَاكُ عَكْسُهُ التَّرَادُفُ
Okunuşu:
Ve nisbetü’l-elfâzi li’l-meânî / Hamsetü aksâmin bilâ noksâni.
Tevâtüün, teşekkükün, tehâlüfün / Ve’l-iştirâkü, aksühü’t-terâdüfü.
Yaklaşık mânası:
“Lafızların mânalarla nispeti eksiksiz beş kısımdır: tevâtü, teşkîk, tehâlüf, iştirak ve onun aksi olan terâdüf.”
Beyit, mantıkçının dili yalnız kelime listesi olarak değil, lafız-mâna ilişkileri ağı olarak okuduğunu gösterir. Kısımlar şöyle özetlenebilir:
Tevâtü: Bir küllî mânanın fertlerine eşit olarak söylenmesi.Teşkîk: Ortak mânanın fertlerde öncelik-sonralık veya kuvvet-zayıflıkla görünmesi.Tehâlüf: Ayrı lafızların ayrı mânalara delâlet etmesi.İştirak: Bir lafzın birden fazla mânaya vazedilmiş olması.Terâdüf: Bir mânanın birden fazla lafızla ifade edilmesi.2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Dilin yaşayan tarihi
Bediüzzaman, “nispet” kaydını açıklarken dili canlı bir varlık gibi ele alır. Lisan da insan gibi devirlerden geçmiş, şekilden şekle girmiş ve asırlar içinde terakki etmiştir. İlk işaretler ve ses taklitleri zamanla hecelere, terkiplere, sarfa ve nahve yükselmiş; hissî tecrübelerle ince maksatların birleşmesi, bilhassa Arapçada kısa lafızlarla geniş mânaların ifade edilmesine imkân vermiştir.
Bu tarih içinde mecazın çok kullanılarak hakikat gibi yerleşmesi iştiraki, kelimeler arasındaki ilk münasebetin unutulup vasfın donması ise terâdüfü doğurabilir. Böylece bugünkü dil tabakalarının altında eski benzetmeler, kullanımlar ve unutulmuş bağlar bulunur. Bu açıklama, beş nispetin yalnız kuru bir taksim değil, dilin gelişme serüveninin sonucu olduğunu gösterir.
Taksimin hangi ilişkilerden doğduğu
Haşiye, beyitte özlü bir “ihtibâk” bulunduğunu belirtir: Söylenmeyen kısımlar, söylenen karşılıklarından anlaşılır. Asıl bakılan iki ana ilişki vardır:
Lafzın lafızla nispeti: Buradan terâdüf ve bazı kullanım farkları görünür.Lafzın mânayla nispeti: Buradan tevâtü, iştirak ve tehâlüf ortaya çıkar.Mânanın kendi fertleriyle ve parçalarıyla ilişkisi de hesaba katılırsa taksim daha geniş görünebilir. Fakat daha önce mutabakat, tazammun ve iltizam bahislerinde ele alınanlar burada yeniden sayılmaz. Ayrıca eşitlik terâdüf içinde, nakil ve mecaz da iştirakle ilişkili kabul edildiği için sonuç beş başlıkta toplanır.
Tevâtü: fertlerde ortak ve eşit mâna
Tevâtüde küllî mânanın fertlerdeki payı, mahiyet bakımından eşittir. “İnsan” mânasının Zeyd ve Amr’a söylenmesi buna örnektir; biri daha........
