Ene–Ubûdiyet–Şuhûd
“Ben”den “O”na Uzanan Hakikat Zinciri
Risale-i Nur'da ene bahsi, yalnızca insanın benlik duygusunu anlatan bir bahis değildir. Ene, insanın kendisini, kâinatı ve Rabbini tanımasına vesile olan son derece hassas bir mizan bir miftah ve mikyastır.
Fakat ene'nin hakikati, kendisinde değildir. İşte meselenin düğüm noktası burasıdır.
Ene, kendisini göstermek için değil; kendisinden geçerek başka bir hakikati göstermek için vardır.
Bediüzzaman'ın ifadesiyle:
“Ubûdiyet-i mahzânın menşe'idir. Yani ene, kendini abd bilir; başkasına hizmet eder, anlar. Mâhiyeti, harfiyedir.”[1]
Bu cümle, ene ile ubûdiyet arasındaki irtibatı doğrudan kuruyor. Fakat burada bir adım daha atmak gerekiyor:
Ene kendisini nasıl “abd” bilir?
Cevap: Mânâ-yı harfî ile.
Peki mânâ-yı harfî nedir?
Ene, kendisine bakıp kendi hesabına bir mânâ çıkarmak yerine, kendisindeki mânâdan başka bir hakikate intikal eder. İşte burada ene, ubûdiyete; ubûdiyet ise şuhûda açılır.
Ene, mânâ-yı harfî, ubûdiyet, şuhûd, marifet ve yine ubûdiyet mertebesi hatve hatve karşımıza çıkıyor.
Çünkü;
“Her adam için elbet cem'iyet-i beşerde, içtimâî binada,
Görmek görünmek için şu mertebe denilen bir penceresi var.”[2]
Yani ene başlangıç noktası, mânâ-yı harfî yöneliş biçimi, ubûdiyet neticesi ve tavır, şuhûd ise bu ubûdiyetin marifet ve tefekkür cephesindeki idrakidir. İdrak ne kadar kuvvetli olursa ubûdiyetteki salâbet de o kadar kavî oluyor. İdraksiz malumat ise, ülfet ve sathîliğe ve lakaytlığa sebep olmaktadır.
Ene, her şeyde zincirin başlangıç noktasıdır. İnsan “ben” demeden yaşayamaz. Ben biliyorum. Ben istiyorum. Ben yapıyorum. Ben sahibim. Ben seviyorum. Ben korkuyorum. Ben karar veriyorum. Ben yaparım.
Bu “ben”, insana verilmiş bir hakikattir. Mesele “ben” kelimesinin varlığı değil, ona yüklenen mânâdır. Sahiplenme ve bir nevî ebedîyet boyasını vurmasıdır her şeye. Bu boya vurulmazsa insan o şeyi sahiplenmez.
Eğer insan:
Ben bunlara gerçekten sahibim derse, ene mânâ-yı ismî ile hareket eder.
Fakat: Bana verilmiş derse, ene mânâ-yı harfî ile hareket etmeye başlar.
“Hattâ her bir cüz'ün, cüz'î olsun küllî olsun, cüz' olsun küll olsun, iki vechi vardır.”[3]
“Birisi: Enaniyet ile vücuddur. Bu ise, ademe gider ve ademe kalbolur.
İkincisi: Enaniyetin terkiyle ademdir. Bu ise Vâcibü'l-Vücud'a bakar bir vücud kazanır.”[4]
Ene, kendisini müstakil bir hakikat zannederse perde olur; kendisini başkasına işâret eden bir harf olarak görürse pencere olur.
Bu yüzden ene'nin hakikati:
“Ben neyim?” sorusundan sonra, “Ben neyi gösteriyorum?” sorusunda ortaya çıkar.
Mânâ-yı harfî: Ene'nin vechini belirler. Bir harf, kendi başına durup kendisini göstermez; başka bir kelimeye, başka bir mânâya işaret eder. Ene de böyledir. İnsan kendi cüz'î kudretine bakar. Sonra küllî Kudret'i anlamaya çalışır. Kendi cüz'î ilmine bakar. Sonra İlâhî ilme intikal eder. Kendi iradesini bilir. Sonra mutlak iradeyi düşünür. Kendi mülkiyetini düşünür. Sonra hakikî Mâlik'i tanır.
“Cenab-ı Hakk'a bakan vecihte ise, yani mana-yı harfiyle olsa, hiç değil. Çünki onda cilvesi görünen esma-i bâkiye var.”[5]
Demek ki ene'nin mânâ-yı harfî oluşu, insanın kendi mahiyetini inkâr etmesi değildir. Kendi mahiyetini doğru okuyarak ondan başka bir hakikate geçmesidir.
İşte bu “geçiş” çok önemlidir. Çünkü ene'nin hakikati, kendinde kalmamaktır. Kendinde kalan ene, enâniyete inkılab eder ve mânâ-yı isminde kalarak manen tefessüf eder, çürür hebâ olur.
Ene'den ubûdiyete geçişin ilk merhâlesidir. Ene, kendisini doğru okuduğunda insanın karşısına acziyet ve ihtiyaç olarak iki hakikat çıkar.
İnsan kendi kudretinin sınırlı olduğunu fark eder. Her istediğini yapamaz. Her bildiğini bilemez. Her şeyi........
