Odlomak iz 3. poglavlja knjige „Netko bješe Strahinjiću bane. O jednom savršenom junaku“, Biblioteka XX vek, 2026.

Ljuba koja ljubi Turčina

„Žena onakve slavne loze, koja ima onako slavna junaka za muža, ne može za onako kratko vreme svog muža pregoreti, i drugome se privoleti, pa jošt kome? – Turčinu.“ Đorđe Maletić, 1865.

U prethodnom odeljku, kao prvi od tri ključa za odgonetanje zagonetke o Strahinjiću, naveo sam da je Vlah-Alijinom otmicom Strahinji poništen junački status, kao i da mu Jug-Bogdan i Jugovići takođe nanose uvredu time što grubo odbijaju da idu u poteru s njim i time ispoštuju obavezu zajedničke osvete zločincu. Budući da, takoreći mimo sveta, tvrdim kako Strahinja ženu na kraju pesme kažnjava, i to vraćanjem u rod odnosno raspuštanjem braka, u ovom odeljku pažljivije ću razmotriti kako je u pesmi opisan njen lik i nasrtaj na Strahinju tokom dvoboja, dakle pokušaj ubistva muža. Upravo ljubin lik, odnosno ispravno razumevanje njenih postupaka, predstavlja drugi ključ za obijanje kôda zagonetke o Strahinjiću.

Glavni argument ovog razmatranja je da pevačevo motivisanje ljubinih postupaka dolazi iz dva, suštinski protivrečna, izvora. Naime, s jedne strane, koristeći u trenutku dvoboja poslovičan izraz „Žensku stranu lasno prevariti“, pevač njen postupak prema mužu objašnjava negativnošću i slabošću ženske prirode, pošto su, jelte, žene uopšte lakoverne i prevrtljive. Međutim, kako ću pokazati u daljoj analizi, ovaj aforistički i stereotipni stav zapravo je u opreci s psihološkom karakterizacijom njenog lika, koja u stvari pokazuje da je njen nasrtaj na muža posledica sračunatog ponašanja, promišljene namere, te da ona ispoljava istovetne osobine kao i njen otac. Drugim rečima, ona ovde nije predstavljena kao žena uopšte, odnosno kao „čovečija duša ili kao žensko telo“, kako bi rekao Gezeman, već kao „žena onakve loze“, kako veli Maletić, nezadovoljan kako ju je „pevac“ predstavio – dakle kao ženski pandan i ekvivalent njenog oca, kao jedna od Jugovića. Otuda je, tvrdim, rečeni stih izlišan a kritika nje kao žene i taj stereotipni pejorativni stav o ženama, u ovoj pesmi samo površan, jer se, zapravo, njeni postupci motivišu porodičnim grehom, odnosno istom jugovićevskom porodičnom supstancijom, dakle time što njenim venama teče ista kukavička, nečasna i sitnosopstvenička krv kao i venama njenog oca i braće.

Prethodni zaključci o nemoralu Jugovića omogućavaju posmatranje ljubinog lika u drugačijem kontekstu. Kritičari su poodavno primetili da pesme starca Milije nekako štrče u južnoslovenskoj epici „posebno [zbog] prkosnih, odvažnih ženskih likova u neskladu sa normama patrijarhalnog morala i standardima naše epske poezije“ (Džadžić 1996: 138), kao i zbog zagonetnog i naoko protivrečnog pevačevog odnosa prema ženama (Deretić 1978: 63).

Ove osobenosti ženskih likova koji prosto odudaraju od naše epske tradicije i probijaju granice epskog žanra nalazimo i u ovoj pesmi, a naročito u prvom susretu s ljubom, odnosno stihovima u kojima pevač uvodi njen lik. Naime, kada se Banović Strahinja, posle lutanja po Kosovu, najzad uputi ka šatoru Vlah-Alije, radnja se udvaja – što je praktično izolovan slučaj u južnoslovenskoj hrišćanskoj epici, i sreće se jedino u bošnjačkim junačkim pesama – a perspektiva........

© Peščanik