Türk Sineması Demekten Neden Vazgeçecekmişiz?
Haluk Bilginer’in sosyal medyada yeniden dolaşıma giren bir röportaj kesitini izledim. Bir yerde lafı kesip düzeltiyor: “Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor.”[1] Karşısındaki kişi itiraz etmiyor, kabul edip devam ediyor. Ben o koltukta olsam devam etmezdim. Dururdum, “Neden doğru gelmiyor?” diye sorardım. Koca bir sinema geleneğinin adını değiştirmeye kalkıyorsak, birinin içine sinip sinmediğinden biraz fazlasını duymamız gerekiyor.
Haluk Bilginer’den Türk sineması çıkışı:
"Türkiye sineması diyelim mi ona? Türk sineması bana doğru gelmiyor." pic.twitter.com/wKXY5xKPgF
— 23 DERECE (@yirmiucderece) November 9, 2026
Haluk Bilginer çok iyi bir oyuncu, buna kimsenin itirazı yok. Ama iyi oyuncu olmak, söylediği her cümlenin altına imza atmamızı gerektirmiyor. Röportaj da karşımızdaki ünlünün her sözüne baş sallayıp geçtiğimiz bir tören değil. Gerekirse itiraz edilir, bir kavramı yanlış buluyorsa gerekçesi sorulur. Oyunculuğuna duyduğumuz saygı başka, düşüncelerine katılmak zorunda olmak başka.
Ben Türk sineması diyorum. Bunu derken o sinemada emek vermiş insanların soyunu, dinini, anadilini tek tipe indirmiyorum. Bu topraklarda kurulmuş bir üretim alanından, seyirciyle yıllar içinde oluşmuş bir ilişkiden, birbirinden beslenen filmlerden ve kuşaklar boyu biriken emekten bahsediyorum. Bunun neden yanlış olduğunu açıklama yükü de bence kelimeyi kullananda değil, düzeltmeye kalkanda.
Ulusal sinemanın adı nüfus kaydı değildir
Fransız sineması, Alman sineması, İtalyan sineması derken kimse rahatsız olmuyor. İş Türk sinemasına gelince, sanki herkesin nüfus kaydını masaya koymamız bekleniyor. Oysa bir ulusal sinemanın adı, o sinemaya katkı veren herkesin aynı etnik kökenden geldiği iddiasını taşımaz. Böyle bir şart koyarsanız sadece Türk sinemasını değil, göçle, sürgünle, ortak yapımlarla büyümüş bir sürü sinemayı da tarif edemez hale gelirsiniz.
Akademideki tartışma da bu kadar kaba yürümüyor zaten. Andrew Higson 1989’da yazdığı “The Concept of National Cinema” makalesinde ulusal sinemanın herkesin üzerinde uzlaştığı tek bir tanımı olmadığını anlatır. Üretimi, dağıtımı, gösterimi, filmlerin içeriğini, seyirci deneyimini ayrı ayrı ölçüt olarak ele alır. Ulusal bütünlük vurgusunun farklılıkları bastırabileceğini de sorgular.[2] Ben buradan ulusal sinema adlarına dokunulmaz muamelesi yapalım sonucunu çıkarmıyorum. Çıkardığım sonuç şu: Bu adları soy kütüğüne indirgemeyi bırakalım. Bir kavramın sınırlarının tartışmalı olması, her kullanımını yanlış yapmıyor.
Somut bir örnek vereyim. Britanya Film Enstitüsü (BFI), bir yapımı “British film” olarak belgelendirirken kültürel bir test uyguluyor. Bu testte hikâyeye, dile, çekimin nerede yapıldığına, ekibin vatandaşlık ya da ikamet durumuna, kültürel katkıya bakılıyor. Çeşitlilik de hesaba katılıyor. “Yönetmen İngiliz soyundan geldiğini kanıtlasın” diye bir madde yok.[3] Bir destek sisteminin kriterleri koca bir sinema tarihini açıklamaya yetmez, orası doğru. Ama ulusal bir sinema adının etnik saflık şartı taşımadığını gayet net gösterir.
Duvara Karşı (2004), Fatih AkınFatih Akın’ın Duvara Karşı’sını hatırlayın. Berlinale’nin 2004 yıllığı filmi Alman sineması başlığı altında ele alırken Akın’ın Türk-Alman kimliği üzerinden dönen aidiyet tartışmasını da anlatıyor.[4] Yani başka ülkelerde bu meseleler konuşulmuyor değil, gayet konuşuluyor. Soru, “Alman sineması”nın kimleri kapsayabildiği. Akın’ın Türk kökeni Alman sinemasına katkısını silmiyor. Alman sineması içinde anılması da Türk kökenini ortadan kaldırmıyor.
Bizim tartışmamıza daha doğrudan cevap veren bir örnek de var. Harvard Film Arşivi 2011’de bir Yılmaz Güney programı düzenlemiş. Tanıtım metninde Güney önce Türk sinemasının önemli bir figürü olarak sunuluyor, hemen arkasından Kürt kökeni açıkça yazılıyor.[5] İki bilgi aynı metinde yan yana duruyor ve biri ötekini iptal etmiyor.
Yılmaz Güney, Umut (1970)Bunu kavramak neden bu kadar zor geliyor, doğrusu anlamıyorum. Yılmaz Güney’in Kürt olduğunu söylemek, Türk sinemasındaki yerini inkâr etmek demek değil. Türk sinemasındaki yerini anlatmak da Kürtlüğünü yok saymak demek değil. Bir sanatçının kültürel kimliği, çalıştığı sinema alanı ve filmlerinin dahil olduğu farklı gelenekler tek bir kelimeye sığmak zorunda değil.
Nubar Terziyan için de durum aynı. Agos’un oğluyla yaptığı söyleşi, Terziyan’ın Ermeni kimliğini ve Yeşilçam’daki hayatını birlikte anlatır.[6] Onu Türk sinemasının büyük karakter oyuncularından biri saymak, Ermeni olduğunu saklamak anlamına gelmiyor. Türk sineması tarihini yazıyorsanız, bir Ermeni sanatçının bu tarihin kurulmasındaki payını da açık açık yazarsınız. Onu misafir oyuncu gibi kenara koyamazsınız. Terziyan o sinemanın emekçilerinden, sahiplerinden biri.
Nubar TerziyanYanlış anlaşılmasın, buradan “geçmişte herkes eşit,........
