Deyilənlərə-yazılanlara görə, Salman Rüşdi də çox güclü yazıçıdır, Dünya ədəbi müstəvisinə çıxa biləcək, hətta çıxan ədibdir. Bəlkə də bu, bir az utanc gətirə biləcək etirafdır, amma doğrusu, onu oxumamışam- nisbətən cavan vaxtlarda imkan olmadı, indisə cəzb etmir, çünki indi yaşımızın da elə dövrüdür Quran-İslam özü daha çox cəzb edir, nəinki onun haqqında kimlərinsə yazdıqları...

Fəqət, bir məsələdə indi də qətiyik: istəməzdik ki, hətta Rüşdi də əsərlərinə görə hansısa təqiblərə məruz qalsın. Əgər insanlar, daha çox da bizim müsəlmanlar, bunu ötən əsrdə başa düşmədilərsə, heç olmasa, qoy, indi düşsünlər: fikrə fikirlə, yazıya yazıyla cavab verərlər...

İnanın, bir ara oxuyanda ki, Türkiyə və bizim Azərbaycan Salman Rüşdinin məşhur əsərinin qadağan olunmadığı yeganə müsəlman ölkələridir, doğrusu, bundan qürur duydum. Amma kiçikcik haşiyə kimi bir detalı da qeyd etməyə bilmirəm: o, da budur ki, maraqlıdır, görən, Səməd Behrəngi hansı cinayətinə görə vaxtilə türkiyəli qardaşlarımızın qəzəbinə gəlibmiş? Solçuluğa görə? Ola bilər, amma yenə deyirəm ki, Behrəngi haqda bunu oxuyanda çox təəccüblənmişdim, hərçənd, qardaş Türkiyədə  “Nazim Hikmət presedenti” deyilən problem də olub, indi də bəlkə var: bəli, hələ də həm doğma, həm də yad Nazim Hikmət...

Salman Rüşdiyə gəldikdə, əvvəlcə ümumi fikir bu idi ki, adam qalmaqal, ədəbi-ictimai “skandal” yaratmışdı ki, ədib kimi diqqətə gəlsin. 

Dünya ədəbiyyatında belə şeylər olur. Deyilənlərə-yazılanlara görə Nabokov kimi nəhəng də “Lolita”nı məhz elə bu məqsədlə yazıbmış və etiraf etmək lazımdır ki, hər ikisi də məqsədinə çatdı. Nabokov da, Rüşdi də böyük ədəbi–istimai “skandal” yarada bildi. Detallara ona görə varmıram ki, çoxunuz bunları bilirsiniz.

Amma diqqətinizi bir məqama yönəltmək istəyirəm. Rüşdi hətta diplomatik-siyasi, Nabokovsa ədəbi-ictimai qalmaqal yarada biləsə də Nobel almadılar! Faktın özü Nobel Komitəsinə simpatiya yaradır, azı ona görə ki, sənətdə qalmaqalların heç də hər şeyi həll etmədiyi aydın olur, hərçənd, Nabokov artıq klassik hesab olunur və insafən, adam heç bir Nobel laureatından geri yazıçı da deyildir.

Hətta Rüşdi də Dünya miqyaslı yazar sayılır və əgər, səhv etmirəmsə, adam Buker də alıbdır, hansı ki, “kiçik Nobel” hesab edilir...

Doğrusu, Pamuka da baxışımız fərqlidir, baxmayaraq, cəmi bir-iki əsərini oxumuşuq, amma ona da Nobelin guya sırf “erməni məsələsi”nə görə verildiyi fikrilə razı deyilik: təkrar deyirik ki, yaradıcılığını tamam bilmirik, gəl, Balzak olmasa da, hər halda, ciddi romançı təsiri yaradır... 

Bu minvalla gəlib çıxırıq bizim “Nobel sevdalıları”na. Xətirlərini çox istəsəm də bu məsələ bizim son nəsil yazarlarımızı da bir az gözümdən salmışdı. Bəzisi açıq-aşkar gileylənirdi ki, Nobel sərvətini Bakı neftindən qazanıbsa, niyə bir azərbaycanlı ədibə bu mükafat verilməsin? 

Razılaşın ki, gülməlidir. Hətta neçə dəfə yazdıq da ki, qardaşlar, mükafatı nə Nobel özü, nə də ki, qohum-əqrabası vermir, bunu, nə bilim, Nobel komitələri, komissiyaları edir: adam vəsiyyətini edib, kapitalı ayırıb və dünyasını dəyişib!di Vəssalam! Nobel isveçli olubdur və mən yalnız bircə isveçli tanıyıram ki, Nobel alıbdı, bu da fizik H.Alven olub. 

Bilmirəm, bəlkə bir başqası da var, hər halda, xəbərim yox. Onu da deyim ki, bəzən ədəbiyyat, əsasən də sülh-siyasət sahəsindəki təltiflər mübahisələrə səbəb olsalar da elm sahəsində Nobel Komitəsi cəmi bircə dəfə səhv edibdir...

Amma azərbaycanlılarımızın “Nobel sevdası” bununla da məhdudlaşmır. Deyəsən, 90-cı illərdi. Bəli, biri qayıtdı ki, “maddənin xüsusi halı”nı kəşf etmişəm, digəri ərz etdi ki, filankəsin demokratiya haqda “yazdığı” kitaba mükafat verilməlidir və s.

Tragikomik silsilədən ən kədərli hadisəsə Əkrəm Əylislinin məsələsi oldu. Səmimi deyirəm, hər dəfə bununla bağlı nəsə oxuyanda beynimdən bircə fikir keçir: Əkrəm müəllim, kaş, Sizin “Daş yuxular” həqiqətən də yuxu olaydı... 

Mən səmimi adamam. Bizim nəsil qəti inkar edə bilməz ki, gəncliyimizdə əvvəl İsmayıl Şıxlı və İsa Hüseynov (bu iki adam Azərbaycan sovet nəsrində böyük dönüş elədi və mən, əlbəttə ki, “İdeal” romanına qədərki İsa Hüseynovu nəzərdə tuturam!), daha sonra Anar, Elçin, Sabir Əhmədov, Fərman Kərimzadə, İbrahimbəyovlar, Çingiz Hüseynov, Mövlud Süleymanlı və b. sevilən yazarlar idi. Eləcə də Siz... 

Özüm cəmi iki əsərinizi oxumuşam. Biri biz onuncu sinifdə oxuyanda “Azərbaycan” jurnalında dərc olunmuş “Söyüdlərin sarı işığı”, ikincisisə rusca oxuduğum elə bu son “Daş yuxular” idi. 

Oxuduğum digər yazınız bizim keçmiş “Azadlıq” qəzetində bir ara dərc olunan “Əylisdən Əylisəcən” ədəbi - publisistik xatirələriniz idi. 

Hərdən mənə “qəddar oxucu” deyirlər, amma sadəcə, səmimi adam-oxucuyam: doğrusu, bunlar məndə dərin bir təəssürat oyatmadı, amma bunun məsələyə dəxli yox, bir oxucunun subyektiv fikridir bu. 

Belədəsə, daim görürdüm ki, 80-90-cı illər ədəbi nəsli Sizə xüsusi münasibət bəsləyir, hətta keçmiş “60-cılar” da çox yüksək dəyər verir. Hamısının olmasa da, onların bəzisinin ədəbi zövqünə heç indi də şübhə etmək fikrim yoxdur.

O ki qaldı Sizin hələ də haqqında çox danışılan “Daş yuxular”a, oxucu kimi təkra  deyirəm: kaş, yuxu olaydı! İnanın, ona görə yox ki, əsəriniz guya bizimçün, yaxud Azərbaycançün hansısa problem yaratdı və yaxud  gələcəkdə yaradacaq! Yox, bundan kimsə narahat olmasın. Dünyada nələrsə bir romanla və yaxud da povestlə dəyişsəydi, bu Qoca Dünyanın çoxdan altı-üstünə çevrilərdi... 

Son tariximizdən bir detal deyəcəm. 80-ci illərin axırında, 90-nın əvvəlində, yəni Qarabağ məsələsi başlayanda hamımız dönüb “tarixçi” olmuşduq. Düşünürdük ki, Dünyaya tarixlə sübut etməliyik ki, Qarabağ bizimdir! Hamı “Qədim Albaniya belə gəldi, nə bilim, Midiya elə getdi, Atropatena elə oldu!” deyirdi! Amma artıq onda daha təcrübəli və ağıllı adamlar deyirdi ki, qardaş, bunlar boş şeydir, ən böyük tarixi fakt budur ki, Qarabağ hazırda bizimdir, bizim ərazimizdir! Hansı xalq məhz indi yaşadığı ərazidə yaranıb, Dünyaya göz açıbdır? Avropa amerikalıları özləri Yeni Qitəyə nə vaxt gəliblər? Bundan da əvvəl, min illər ərzində xalqlar Yer kürəsini sağdan sola, soldan da sağa nə qədər dolaşıb? Tarix boyu nə qədər böyük köçlər, miqrasiyalar olubdur Dünyada!.. 

Dediyim budur ki, Əkrəm Əylisinin bu əsərinin kimsəyçün zərrə qədər siyasi-hüquqi-tarixi önəmi yoxdur, hətta akademik tarixi araşdırma–filan da deyil bu, hesab edin, hansısa saytda, nə bilim, “şəbəkə”də kimsə nəsə yazıb. Vəssalam!..

O ki qaldı onun sırf “bədii məziyyətlər”inə, oxucu kimi deyirəm ki, olduqca zəif, yarı-publisistik yazı idi. Rus dilində oxumuşdum və bu dildən azacıq başı çıxan adam kimi deyim ki, əsərin dili hədsiz dərəcədə primitivdir: rus dilinin ədəbi-publisistik imkanları çox böyükdür (bu dildə Tolstoy, Dostoyevski yazıbdır!), amma əsərin dili səkkizinci sinif şagirdinin inşa dilinə ancaq çatar! Bir daha deyirəm ki, bu, bir oxucunun fikridir, ədəbiyyatşünas, filoloq-filan deyiləm.  

İnanın, bu sətirləri heç yazmaq da istəməzdik. Amma görürsən ki, həmkarlar periodik olaraq bu mövzuya qayıdır. Bir söz deyərdik: bəlkə də Əkrəm bəy düşünürdü ki, bununla ermənilərə nəsə bir xeyir verdi və yaxud da bəlkə kimsə də düşünür ki, adam bununla Azərbaycana hansısa ziyan vurdu – inanın, bunların heç biri baş vermədi. 

Qarabağ da qaytarıldı, başqa məsələlər də həll olunur və olunacaqdır, ən əsası: davamlı olsun, ermənilərin özlərinin çoxu anlamağa başlayıbdı ki, böyük səhv ediblər vaxtında! 

Biz azərbaycanlılar da millət kimi çox umu-küsüləri, hətta acıları unutmağa hazırıq: təki barış olsun, gənclər daha müharibələrdə həlak olmasın, körpə uşaqlar top-tüfəng səsinə diksinməsinlər – hansı normal insan bunu istəməz ki?..

Bəs bu “əsər”dən kim ziyan çəkdi? “Daş yuxular” yenicə müzakirə olunanda tanınmış, nisbətən yaşlı jurnalistimiz bir söz dedi: “Əkrəm heç erməniləri də sevmir, ancaq özünü sevir!”... 

Bu sözlər ürəyinizə dəydisə, üzürlü sayın, mənim bir ahıl adamı incitmək, Allah eləməsin, “sancmaq” fikrim yox, buna ehtiyac da duymuram. Bunu deyən o kəs də Sizi sevən, əsərlərinizə dəyər verən ziyalı idi. Odur, şəxsən düşünürəm ki, yalnız özünüzə ziyan etdiniz və bir daha deyirəm ki, Sizi sevənlərə peşimançılıq yaşatdınız.     

Doğrusu, heç vaxt Sizinlə ünsiyyətim olmayıb, halbuki vaxtilə “Azadlıq” qəzetinə, daha sonra “Azadlıq” radiosuna, hətta bizim bəzi keçmiş partiyalara çox gəlib-gedərdiniz. Buna qədər də elə həmin o “məşhur jurnal”da ermənipərəst fikirlər səsləndirsəniz də yenə də sevimli ziyalılardan biri kimi qalırdınız, yenə də deyirəm ki, o dövrün gənc ədəbi nəsli Sizə xüsusi dəyər verməkdə davam edirdi. Şəxsən özüm də nə “ədəbi müxalifət”in üzvü olmuşam, nə də ki, “ədəbi hakimiyyət”in; özümü siyasi yazar, bir adi oxucu kimi təqdim edərdim... 

Müəyyən təltiflərdən-adlardan məhrum edilmənizi də, yaradıcı birliklərdən kənarlaşdırılmağınızı da təqdir etməmişəm və indi də etmirəm. Yenə deyirəm ki, subyektiv fikirimdir, amma indi də düşünürəm ki, Sizin o “əsər”inizin, inciməyin, heç güclü bir siyasi yazı qədər də təsiri-effekti yox idi. Nə oldu? Azərbaycançün beynəlxalq tribunal qurdular? Budur, özümüz erməni faşistlərinə tribunal qururuq!..          

Yenə deyirəm: Əkrəm müəllim, kaş, bir yuxu olaydı! Nə ermənilərə xeyir verə bildiniz (haradadır indi onlar?), nə də azərbaycanlılara ziyan vurdunuz. Özünüzə ziyan vurdunuz və Sizi sevənləri peşiman etdiniz. Həm də düşünməyin ki, bu, da növbəti “kampaniyadır”. Əstəğfürüllah! “Daş yuxular” meydana çıxanda da heç qoşulmadıq buna, çünki tamamilə mənasız iş idi! Azərbaycana qarşı vaxtında minlərlə belə “yazı” olmuşdu! Zoriy Balayan da olmuşdu! Nə dəyişdi? Nəyə nail oldular? Qoy, bu, da olsun, lap min birinci “yazı”! Nəsə dəyişdimi? Yox, heç nə olmadı, əksinə indi Azərbaycanın bayrağı Xankəndidə dalğalanır!

Sizi sonuncu dəfə “Azadlıq” radiosunda görmüşdüm, Deyəsən, müsahibəyə gəlmişdiniz. Kənardan seyr edirdim. Jurnalistlər-müxbirlər başınıza toplaşmışdı. Bunun özü bir daha göstərirdi ki, insanlar, əsas da gənclərimiz, hələ də Sizə kin bəsləmirdilər və heç indi də bəsləmirlər...

Siz də elə ayaqüstədəcə danışırdınız ki, bəs filankəslər də filan vaxtlarda Nobel ala bilərdilər! Yadınıza gəlirmi?.. 

Kənardan seyr edir və düşünürdüm ki, Nobel söhbəti, məndən inciməyin, əməlli-başlı “havalandırmışdı” Sizi. Əkrəm müəllim, əzizim, bizim torpaqlarımız işğal olunmuşdu, insanlarımız didərgin düşmüşdü, kənd-kəsəyimiz viran qalmışdı, körpə uşaqlarımız dəmir vaqonlarda və çadır düşərgələrində böyüyürdü! Bizə bütün bunlara son qoymaq lazım idi, yoxsa hansısa “Nobel mükafatı”? Kimə lazım idi o? Bəlkə rəhmətlik Heydər Əliyevə, ya indiki prezident İlham Əliyevə? Belədəsə, siyasət adamı üçün ən böyük mükafat bilirinsiniz, nədir? Öz milləti üçün yadda-tarixdə qalacaq nəsə etmək. Min Nobel mükafatına dəyər bu!.. 

Oxucu kimi daha bir detalı da deyim. İnciməyin, Sizdən yüz dəfələrlə daha güclü yazıçı olan Çingiz Aytmatov vardı. Adam Nobel almadı! Nə olsun? Dünya dağıldımı? Aytmatov gözdən düşdü, ona maraq azaldımı?  

Vaxtınızı aldımsa, üzürlü sayın. Adınızın Salman Rüşdinin yanında hallanmasına da qətiyyən başqa məna verməyin. Amma bilirisinizmi, ağlıma nə gəlir? Sizin “qəhrəmanınız” deyəsən, Eçmiədzinə yollandı. Əkrəm müəllim, bəlkə Sizə də, elə nisbətən cavan olan bizlərə də Kəbə haqda düşünmək daha yaxşı olardı? Lap elə Abbasqulu ağa Qüdsi kimi –adam cəmi Rusiyanı, Avropanı dolandı və axırda da Kəbəyə yollandı... 

Əlbəttə, ritorik sualdır. İnanın, sidqi-ürəkdən istərdik ki, lap Nobel də alasınız, amma həqiqətən dəyərli, həm bəşəri, həm də azərbaycanlı – türk kimi, həm Dünya, həm də Azərbaycan üçün yazdığınız başqa əsl SƏNƏT ƏSƏRİNƏ görə! Elə bir əsərə görə ki, adam oxuyanda özü də qeyri-ixtiyari desin ki, bəli, mən heç vaxt belə şey yaza bilməzdim! Sizi bilmirəm, şəxsən mən ilk dəfə “Karamazov qardaşları”nı oxuyanda belə “şok” yaşamışdım! Salamat qalın...

© Müsavat