İnsanların bir arada yaşayabilmesi, aralarındaki anlaşmazlıklarda kendi güçlerine değil, hukukun hükmüne başvurmayı kabul etmelerine dayanır. Devletin varlık nedeni de bu tarihsel uzlaşmadır: İnsanların haklarını kendi güçleriyle aramak yerine hukuka emanet etmeleri karşılığında, adaletin herkes için güvence altına alındığı bir düzen kurmak. Hukuk, güçlü olanın haklı sayılmasını değil, haklı olanın güçlü karşısında da korunmasını mümkün kıldığı ölçüde anlam taşır.

Yaklaşık dört bin yıl önce Babil Kralı Hammurabi bile kanunlarını oluştururken güçlülerin zayıfları ezmesini önlemeyi amaçlıyordu. Asırlar sonra, Batı hukuk geleneğinin temellerini atan Roma hukukunda ise adalet, “Herkese hakkı olanı zamanında vermek yönündeki sürekli ve sarsılmaz irade” olarak tanımlandı.

İnsanlık binlerce yıldır aynı sorunun peşinde: Gücü hakka tabi kılmak. Bugün hala bunu başaramıyorsak, hukuk tarihindeki onca ilerlemenin anlamı ne?

Bugün hukukun karşı karşıya olduğu sorunların en başında, yargı bağımsızlığından söz edilememesi, yargının siyasallaşması ve kuvvetler ayrılığının aşınması geliyor. Hukukun gücünü siyasi iktidardan değil, bağımsızlığından aldığı bir düzen kurmadan gerçek adaletten söz edemeyiz. Ancak bu temel sorunun ötesinde, vatandaşın gündelik hayatında doğrudan karşılaştığı bir başka mesele daha var: Hukukun zamanında işlememesi, hakların yıllarca teslim edilememesi. Çünkü adaletin yalnızca bağımsız ve tarafsız olması yetmez; zamanında da tecelli etmesi gerekir.

Peki, hukuk bu temel görevini yerine getiremediğinde ne olur?

İnsanlık, bir arada yaşayabilmek için yüzyıllar boyunca aşmaya çalıştığı o ilkel güç düzenine geri döner. İnsanlar adaleti kendi imkânlarıyla aramaya yönelir. Kimin ne kadar güçlü olduğu, kimin haklı olduğundan daha fazla önem kazanmaya başlar…

HUKUK VAR, ADALET NEREDE?

Hukukun gücü, insanların günlük hayatlarında kendilerini ne kadar güvende hissettiğiyle ölçülür. Bir sözleşmeye imza atarken, birine borç verirken, evlenirken, evini kiraya verirken… İnsanlar haklarının korunacağına güvenerek karar alır. Bu güven sarsıldığında, hayatın en sıradan ilişkilerinin bile çatışma kaynağına dönüşmesi kaçınılmazdır.

Örneğin barınma hakkı, insanın en temel ihtiyaçlarından biridir. Kiracının korunması bu yüzden önemlidir. Ancak hukuk, taraflardan birini korurken diğerini çaresiz bırakamaz. Kiracıları korumak amacıyla geçmişte oluşturulan düzenlemeler, bugünün kalabalık şehirlerinde ve değişen ekonomik koşullarında yeniden değerlendirilmek zorundadır. Kirasını ödemeyen bir kiracının yıllarca tahliye edilememesi de ciddi bir adaletsizliktir.

Ev sahibiyle kiracıyı birbirine düşüren, çoğu zaman aralarındaki anlaşmazlığın zamanında çözülememesidir. Üstelik mesele yalnızca kiranın ödenmemesi de değil. Yıllardır aynı konutta oturup kirası güncel piyasa koşullarının çok altında kalan, makul bir artışta uzlaşmaya yanaşmayan kiracılarla yaşanan uyuşmazlıklar da var. Bu anlaşmazlıklar mahkemeye taşındığında ise yıllarca karar bekleniyor. Yerel mahkemede süregiden dava, istinaf ve temyiz aşamalarıyla daha da uzuyor. Tarafların ömrü tükeniyor, dava bitmiyor. Kiracılık ilişkisi, bir başkasının mülküne fiilen el koyma, diğer bir deyişle “çökme” düzenine dönüşmüş durumdadır.

Dahası, bu tür anlaşmazlıkların çözümsüz kalması, insanları hukuk dışı yollara sürükleyebiliyor. Kimi tehdit ediyor, kimi zorla tahliyeye kalkışıyor, kimi alacağını tahsil etmek için zorbalığa başvuruyor. Bir kira anlaşmazlığı, gaspın, silahlı saldırının, hatta cinayetin gerekçesine dönüşebiliyor. Hukukun zamanında çözemediği bir anlaşmazlık, sonunda ceza mahkemesinin önüne çok daha ağır bir suç olarak gelebiliyor. Üstelik bütün bunlar, duvarlarında “Adalet mülkün temelidir” yazan mahkemelerde yaşanıyor…

Boşanma davaları hakeza… Kira uyuşmazlıklarında olduğu gibi, boşanma davaları da onlarca yıl sürebiliyor; mahkemelerde sonuçlanmayı bekleyen sayısız dosya birikiyor. Birlikte yaşamak istemeyen insanlar, bitmek bilmeyen süren yargı süreçleri nedeniyle hayatlarına yeni bir yön veremiyor. Mal paylaşımı, nafaka ve velayet anlaşmazlıkları çözülmeyi beklerken aileler yıpranıyor, çocuklar bu çatışmaların ortasında büyüyor. Öte yandan evliliğin sona ermesinin böylesine ağır bir sürece dönüşmesi, yeni bir hayat kurma cesaretini de kırıyor… Evliliğin sona ermesinin yıllarca süren bir hukuk mücadelesine dönüşebileceğini bilen biri, yeni bir ilişkiye başlamaktan çekinebiliyor. Elini verip kolunu kaptırma korkusu, bağlanma arzusunun önüne geçiyor. İktidar, düşen evlilik ve doğurganlık oranlarını diline pelesenk edip bir beka meselesi haline getirirken, insanları evlilikten soğutan hukuki sorunlar çözümsüz kalıyor.

Alacak verecek anlaşmazlıklarında, ticari uyuşmazlıklarda, miras davalarında da benzer sorunlar yaşanıyor. Bir duruşmanın ertelenmesiyle aylar geçiyor, dosyalar yıllarca, on yıllarca kapanmıyor. İnsanlar bir karar bekliyor, bekliyor, yine bekliyor. Öyle ki yargılamanın kendisi, henüz kimin haklı olduğuna karar verilmeden, azaba, cezaya dönüşüyor. Zaman uzadıkça haklı olan yoruluyor, haksız olan beklemekten kazanç sağlayabiliyor.

Eskinin “Tez ola boynu vurula” buyruğundaki hoyrat aceleciliğinden, bugün bir türlü verilemeyen kararlara gelmişiz. Elbette amaç hükmü aceleye getirmek değil; insanları yıllarca hüküm beklemeye mahkum etmemek. Çünkü zamanında verilmeyen karar, bazen kararın kendisi kadar ağır sonuçlar doğuruyor.

Daha geçen hafta Afyonkarahisar'da sekiz kişinin öldürüldüğü katliamı hatırlayın. İddialara göre her şey, bir biçerdöver alışverişinden kalan birkaç bin euroluk borç anlaşmazlığıyla başlamış. Tartışma tehditlere, tehditler silahlı bir katliama dönüşüyor. Elbette hiçbir alacak anlaşmazlığı cinayeti mazur gösteremez. Ancak eğer insanlar haklarını hukuk yoluyla ve zamanında alabileceklerine güvenebilseydi, böyle bir anlaşmazlık sekiz insanın hayatına mal olur muydu acaba?…

Martin Luther King'in yıllarca beklemeye zorlanan insanlar için söylediği gibi, "Bekle" sözü çoğu zaman "asla" anlamına gelir.”

HERKES KENDİ ADALETİNİN PEŞİNDE

Hukukun caydırıcılığını yitirdiği yerde zorbalık........

© Muhalif