ÖLÜMLÜ BİR İLAH NASIL İCAT EDİLİR?
ÖLÜMLÜ BİR İLAH NASIL İCAT EDİLİR?
İnsanlık tarihi boyunca toplumların karşılaştığı en derin ve karmaşık sosyolojik meselelerin başında, otorite ile inanç arasındaki hassas çizgi gelir. Dinler tarihi, sosyoloji ve siyaset felsefesi perspektifinden bakıldığında; liderler, önderler ya da kriz dönemlerinde öne çıkan kurtarıcı figürler etrafında örülen “lider kültü“, yalnızca rasyonel bir siyasi sadakat biçimi olarak kalmamış, zaman zaman teolojik sınırları zorlayan bir kutsallaştırma pratiğine dönüşmüştür. Geçmişten günümüze uzanan bu süreklilik, iktidar alanını genişletmek veya korumak isteyen aktörler kadar, o aktörlere ilahi anlamlar yükleyen “ilah yapıcı” kitlelerin ve entelektüel çevrelerin psikolojisini de gözler önüne sermektedir.
Kült ve İlah Kavramlarının Teolojik ve Sosyolojik Çerçevesi
Sözcük kökeni itibarıyla Latince cultus, tapınma, ibadet kelimesine dayanan kült kavramı; mistik ve dinsel düzlemde, inancın merkezinde yer alan, yaratıcıyla ilişki kurmada birer aracı kabul edilen kutsallaştırılmış pratikleri ifade eder. Batı dillerindeki yaygın karşılığı “tapım, tapma veya ibadet” olan bu kavram, İslam düşünce geleneğinde sert bir eleştiriye tabi tutulmuştur.
İslam akidesinde, doğruluğu veya yanlışlığı sorgulanmaksızın ataların izinden gitmek (“Atalar Kültü”) yasaklanmış; verili ilahi hakikatin dışına çıkan her türlü hakikat arayışı ve bu arayışı ataların otoritesiyle meşrulaştırma çabası reddedilmiştir. “İlah” kelimesi ise sözlükte “tapınılan, yüceliği karşısında hayrete düşülen, gönülden bağlanılıp sığınılan ve duyularla idrak edilemeyen varlık” anlamına gelir. Kur’an ayetlerinde ilahlık vasfı yalnızca evrenin yegâne yaratıcısına, rızık vericisine ve hakimine verilmiş, insanların başka insanları veya cansız nesneleri ilah edinmesi şiddetle kınanmıştır.
Buna rağmen tarihsel tecrübe, insanlığın Allah inancının yanı sıra, toplumsal önderleri, kralları veya liderleri de zaman zaman “ilahlaştırarak” onların koyduğu kuralları kutsal birer yasa haline getirdiğini göstermektedir. Sekülerleşme süreçleriyle birlikte din ve dünya işlerinin birbirinden ayrıldığı öne sürülse de, insan zihnindeki bu aşkınlık ihtiyacı, modern çağda ölümlü liderler aracılığıyla yeniden üretilmiştir.
“İlah Yapıcılar” Tarihsel Arka Plan
Lider kültünün........
