KALP VE AKIL NASIL İNŞA EDİLİR?

İnsanın bozulması da düzelmesi de çoğu zaman dışarıdan değil, içeriden başlar. Bir toplumun çürümesi önce sokakta değil, insanın iç dünyasında başlar; bir hayatın dirilişi de çoğu zaman büyük ilanlarla değil, kalpteki yön değişimiyle başlar. Bu yüzden Kur’an’ın insanı inşa etme yöntemi, yalnız dış davranışları düzenlemekle sınırlı değildir. O, doğrudan kalbe ve akla hitap eder. Çünkü insanın davranışları, büyük ölçüde kalbinin neye bağlandığı ve aklının neye göre çalıştığı ile şekillenir. Kalp bozulduğunda doğru bilgi bile kişiyi kurtaramaz; akıl hevaya teslim olduğunda güçlü mantık yürütmeler bile hakikate götürmez. Bunun için Kur’an, insanın iç merkezini yeniden kurar. Bu yeniden kuruluşta kalp yalnız duygunun merkezi, akıl da yalnız düşünce aracı değildir. Kalp, yönelişin, bağlanmanın, korkunun, sevginin, niyetin ve derin iç sadakatin merkezidir. Akıl ise eşyayı yerli yerine koyma, delil ile yanılsamayı ayırma, sonuç düşünme, ibret alma ve hakikate açılma kabiliyetidir. Bu ikisi birbirinden koptuğunda insan parçalanır. Kalbi başka yerde, aklı başka yerde olan biri ne sahih bir teslimiyet kurabilir ne de dengeli bir şahsiyet inşa edebilir. Kur’an’ın büyük terbiyesi tam da burada başlar: Kalbi ve aklı aynı kıbleye döndürmek.

Bugünün insanı çoğu zaman bu iki alanı birbirine düşürerek yaşamaktadır. Kimileri dini yalnız kalple ilişkilendirir; duygulanmak, etkilenmek, içinin yumuşaması, bazı manevi hâller yaşaması ona yeter gibi gelir. Böyle bir dindarlık, düşünceyi, muhakemeyi, sahih ölçüyle tartmayı geri plana atabilir. Kimileri ise her şeyi akla bağlar; duyguyu, huşûyu, iç ürperişi, teslimiyeti ve Allah’a yönelişi önemsizleştirir. Böyle bir yaklaşım da insanı kuru, sert ve çoğu zaman kibirli hale getirebilir. Kur’an bu iki ucu da reddeder. O, kalbi ıslah ederken aklı da çalıştırır; aklı çalıştırırken kalbi de diri tutar. Ayetlerde sık sık “düşünmez misiniz?”, “akletmez misiniz?”, “ibret almaz mısınız?”, “kalpleri var ama onunla anlamazlar” gibi ifadelerin birlikte geçmesi tesadüf değildir.[1] Demek ki hakikati kavramak, sadece düşünsel bir faaliyet değildir; kalbin de açılması gerekir. Aynı şekilde yalnız etkilenmek yetmez; etkilenilen şeyin doğru olup olmadığını akılla tartmak gerekir. Kur’an’ın inşa ettiği insan, hem düşünen hem de titreyen insandır; hem anlayan hem yönelen insandır; hem delili gören hem de Allah’a teslim olan insandır.

Kalbin inşası, Kur’an’da her şeyden önce yön meselesidir. Çünkü kalp boş kalamaz; mutlaka bir şeye bağlanır. İnsanın korkusu, sevgisi, güveni, özlemi, hasreti, ümidi ve derin sadakati nereye yöneliyorsa kalbi de orada şekillenir. Bu yüzden Kur’an’ın ilk büyük işi, kalbi Allah’a döndürmektir. “Bilin ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur” buyruğu,[2] kalbin neyle besleneceğini ve neyle sükûna kavuşacağını açıkça göstermektedir. Kalp, Allah’a bağlanmadığında ya dünyaya aşırı bağlanır ya insanlara aşırı yüklenir ya başarıyı mutlaklaştırır ya da korkuların elinde savrulur. İnsan çoğu zaman hayatındaki dengesizliği sadece dış şartlara bağlar; oysa asıl dengesizlik çoğu zaman kalbin yanlış merkezlere bağlanmasından kaynaklanır. Bir insanın içi çok kolay daralıyorsa, bir kayıp onu bütünüyle yıkıyorsa, insanların değişen tavırları karşısında aşırı savruluyorsa, elindekileri kaybetme korkusu onu sürekli geriyorsa, kalbi doğru yere dayanmıyor olabilir. Kur’an’ın kalbi Allah’a bağlama çağrısı, yalnız manevî bir teselli değildir; varoluşsal bir düzenlemedir. Çünkü kalbin merkezi yanlış kurulduğunda bütün hayat yanlış yük taşımaya başlar.

Kalbin inşasında ikinci önemli başlık tezkiyedir; yani arınma ve temizlenme. Kur’an insanın dış davranışlarından önce, o davranışları üreten iç köklerle ilgilenir. Kibir, haset, riya, kin, cimrilik, dünya tutkusu, gösteriş, büyüklük duygusu, kendini temize çıkarma alışkanlığı, başkasının ayıbıyla meşgul olma, takdir bağımlılığı, kontrol arzusu, içten içe biriktirilen öfke… Bunların her biri kalbi karartan, ağırlaştıran ve zamanla hakikate kapatan hastalıklardır. Kur’an’ın bu hastalıkları teşhis etmesi, kalbi suçlamak için değil, onu tedavi etmek içindir. “Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir, onu kötülüklere gömen de ziyana uğramıştır” ayeti,[3] kalp inşasının pasif bir bekleyiş değil, ciddi bir mücadele olduğunu gösterir. İnsan bazen sadece bilgi edinirse düzeleceğini sanır. Oysa bilgi ile birlikte iç temizliği yoksa, kişi öğrendiği hakikati nefsine hizmet ettirebilir. Dini bilgi arttıkça kibri büyüyen, hayır yaptıkça gösterişi çoğalan, ibadet ettikçe kendisini diğerlerinden üstün gören insanlar bu yüzden ortaya çıkar. Demek ki kalbin arınması olmadan dinin şekli, insanı taşımaya yetmez. Tezkiye, insanın kendi iç çarpıklığını fark edip onu Allah’ın ölçüsüyle düzeltmeye razı olmasıdır.

Kalbin inşasında niyetin yeri çok büyüktür. Kur’an’ın insanı sürekli olarak Allah’a yöneltmesi, amelin dış görünüşünden çok niyetin derinliğini önemsemesiyle ilgilidir. Niyet, bir işin hangi merkez için yapıldığını açığa çıkarır. Aynı davranış, bir insanda kulluk olabilir, diğerinde gösteriş. Aynı yardım, bir insanda rahmet olabilir, diğerinde üstünlük kurma aracı. Aynı konuşma, birinde hakkı savunmak........

© Mir'at Haber