Yazı dizisinin önceki bölümlerinde kınanan gösteri ahlakının en etkili ilacını tasavvuf geleneği bize sunuyor. İslam tasavvufu nefs için, o, insanın kendini merkeze yerleştirme, değerini büyütme ve başkalarının yanında üstünlük arama arzusu ve isteğidir, der. Burada nefsi, insanın bütün varlığını mahkûm eden bir kavram şeklinde değil, onun içindeki bu ben merkezli oluşun adı olarak anlayalım.

Bu durum, insanı yalnızca sahip olduğu malıyla, makamıyla, iyilikleriyle değil, sahip olduğunu varsaydığı erdemlerle de görünmeye iter. Yani terbiye edilmemiş bir nefs insanı bilgisiyle, ibadetiyle, cömertliğiyle, sabrıyla, hatta tevazusuyla görünmeye sürükler. Yanlış anlamadınız, insan tevazusunu bile sergileyip gösterişe araç edebilir. Mesela insan mütevazı biri olarak tanınmak, gösterişten uzak biri olarak takdir edilmek isteyebilir. Yani aslında mütevazı olan biri insanların kendisi için “ne kadar mütevazi biri? Gösterişten ne kadar uzak bir insan?” demesini isteyebilir. Felaket tam da burada başlar ve böylece görünme arzusu, en beklenmedik yerde, kendisine karşı olduğunu iddia ettiği davranışın içinde bile sinsice saklanabilir.

Bu sinsiliğin en tehlikeli olduğu alan ise maalesef ibadetlerdir ve bildiğiniz gibi Kur'an, gösteriş için yapılan ibadeti sert biçimde kınıyor. Münafıkları anlatırken onların namaza üşenerek kalktıklarını ve insanlara gösteriş yaptıklarını bildirir (Nisa 142). Maun suresinde de (müşrikler için söylense de) “namazlarından gafil olan ve gösteriş yapanlara yazıklar olsun” denir (Maun 4-6). Buradaki ahlaki mesele, iyiliğin başkaları tarafından görülmesi değildir; iyiliğin asıl amacının insanların beğenisini kazanmak haline gelmesidir. Yani sorun, kişinin iyiliği alkışlanmak için, başkaları beni takdir etsin diye, insanların övgüsünü kazansın diye yapmasıdır.

Dini eserler gibi klasik ahlak eserleri de görünme, gösterişe kayan bu hastalığı riya adıyla anmış ve bunu sebepleri ile birlikte uzun uzun tahlil etmiştir. İmam Gazalî'ye göre mevki sevgisi (hubbü'l-cah), insanın kalplere sahip olma arzusudur, riya ise bu sevginin ibadete sızan halidir. İmam Gazalî'nin bu tarifine uyan gösterişin boyutları, asırlar sonra bugünün ekranlarında karşımıza çıkıyor. Takipçi sayısı dediğimiz şey, aslında kaç kalbe, kaç dikkate sahip olduğumuzun rakamsal ifadesidir. Görünüşe takılan kuşağın........

© Milat