Bir toplumun siyasal yenilgisi, yalnızca haklarının elinden alınması ya da kurumlarının işlevsizleştirilmesiyle açıklanamaz. Daha derin bir kırılma, bütün bunlara karşı ortak bir itiraz geliştirme, yaşananları birbirine bağlayarak anlamlandırma ve başka bir toplumsal düzeni mümkün görme kapasitesinin aşınmasıyla ortaya çıkar. Türkiye’deki siyasal tıkanmayı yalnızca otoriterleşmenin kurumsal sonuçları üzerinden okumak bu nedenle eksiktir. Asıl mesele, adaletsizliğin görünür, eşitsizliğin gündelik hayatın her alanında hissedilir, geleceksizlik duygusunun ise giderek yaygın olduğu bir ortamda, bu deneyimlerin neden ortak ve dönüştürücü bir siyasal iradeye dönüşemediğidir. Felaketin olağanlaşması tam da burada başlar: İnsanlar yaşadıklarının yanlış olduğunu bilir, ancak bu yanlışın değiştirilebilir toplumsal ilişkilerden kaynaklandığını ve dolayısıyla değiştirilebileceğini düşünmekte zorlanır.

Olağanüstü hâlin süreklilik kazanması, yalnızca hukukun askıya alınması ya da yürütme gücünün denetimsizleşmesideğildir; siyasal olanın sınırlarının yeniden çizilmesidir. İtiraz güvenlik sorunu, hak arayışı istikrarsızlık tehdidi, kamusal talep ise ekonomik gerçeklere aykırı bir beklenti olarak sunulur. Böylece iktidar, yalnızca karar alma mekanizmalarını değil, toplumun neyi tartışabileceğini ve neyi talep edebileceğini de biçimlendirir. İnsanlar zamanla hak kaybının kendisinden çok, hak talep etmenin doğuracağı sonuçlara odaklanmaya başlar. Siyasal bilincin aşınması, bu yer değiştirmede görünür hâle gelir.

Bu dönüşümün tarihsel zeminini, 1980 sonrasında kurulan sınıfsal ve siyasal düzenden bağımsız düşünmek mümkün değil. 24 Ocak kararlarıyla ilan edilen ekonomik yönelim, 12 Eylül darbesinin siyasal ve toplumsal müdahalesiyle birlikte hayata geçirildi. Darbe, örgütlü solu, sendikaları ve toplumsal muhalefeti bastırmanın yanı sıra emek gücünün pazarlık kapasitesini zayıflatan, sermayenin birikim koşullarını yeniden düzenleyen bir dönemin önünü açtı. İthal ikameci modelden ihracata dayalı büyümeye geçiş, çalışma ilişkilerinin esnekleştirilmesi, sendikal örgütlülüğün geriletilmesi ve kamusal hizmetlerin piyasa mantığına açılması birbirinden bağımsız ekonomik tercihler değildi. Bunlar, sınıflar arasındaki güç dengesini sermaye lehine değiştiren tarihsel müdahalenin parçalarıydı. 

Sonraki yıllarda farklı iktidarlar ve siyasal ittifaklar aracılığıyla derinleşen bu dönüşüm, çalışma hayatıyla sınırlı kalmadı; insanların kendileriyle ve birbirleriyle kurdukları ilişkileri de değiştirdi. Güvencesiz çalışma, taşeronlaşma, borçlanma ve tüketim üzerinden şekillenen yaşam koşulları, yapısal eşitsizliklerin bireysel başarısızlık hikâyeleri olarak anlatılmasını kolaylaştırdı. İşsizlik kişisel yetersizliğe, yoksulluk yanlış tercihlere, güvencesizlik rekabetin kaçınılmaz sonuçlarına bağlandı. Toplumsal yeniden üretimin maliyetleri kamusal sorumluluk olmaktan çıkarılıp aileye devredilirken, dayanışmanın yerini bireysel hayatta kalma mücadelesi aldı.

Muhafazakâr siyasal hegemonya, bu ekonomik dönüşümün üzerine eklenmiş bağımsız bir ideolojik katman olarak değil, onunla karşılıklı biçimde güçlenen bir yönetme biçimi olarak gelişti. Sosyal yardımların hak olmaktan çıkarılıp siyasal sadakat ilişkileri içinde dağıtılması, kamusal kaynakların iktidar çevresinde kurulan ağlarla ilişkilendirilmesi ve yurttaşlığın eşit haklar yerine makbul kimlik ve bağlılık ölçütleriyle tanımlanması bu ilişkinin farklı görünümleridir. Devletin toplumsal yaşam üzerindeki belirleyiciliği artarken, toplumun kendi ihtiyaçlarını ortaklaşa tanımlama ve bu ihtiyaçlar doğrultusunda örgütlenme imkânı daralmıştır. Gramsci’nin hegemonya kavramı burada açıklayıcıdır: İktidar, kendi çıkarlarını toplumun genel çıkarı gibi sunabildiği ölçüde kalıcılaşır. Rıza, baskının karşıtı değil; çoğu zaman baskının gündelik hayatta kabul edilebilir hâle gelmesini sağlayan ilişkiler bütünüdür.

Bu nedenle siyasal bilincin aşınmasını yalnızca medya kontrolü, propaganda ya da hukuksuzluk üzerinden açıklamak yeterli değildir. Belirleyici olan, insanların yaşadıkları sorunları hangi kavramlarla tanımladığı, sorumluluğu nerede aradığı ve çözümü hangi siyasal imkânlar içinde düşündüğüdür. Sınıfsal eşitsizliklerin bireysel rekabet, kamusal hizmetlerin müşteri memnuniyeti, yurttaşlık haklarının ise lütuf gibi algılanması, toplumsal gerçekliğin siyasal niteliğini örter. Marx’ın yabancılaşma kavramında açıkladığı gibi, insanlar yalnızca emeklerinin ürününden değil, kendi yaşam koşullarını değiştirebilecek kolektif güçten de uzaklaşır. Benzer sorunlar yaşayan kesimler, ortak nedenleri ve mücadele imkânlarını görmek yerine sınırlı kaynaklar için birbirleriyle rekabete sürüklenir. Toplumsal parçalanma böylece mevcut düzenin hem sonucu hem de devamını kolaylaştıran koşulu hâline gelir.

Türkiye’nin devlet merkezli siyasal geleneği, bu parçalanmayı derinleştiren başka bir tarihsel unsur olarak karşımıza çıkar. Güvenlik, beka ve birlik kavramlarının siyasal tartışmanın merkezine yerleştirilmesi, toplumsal farklılıkların eşitlik temelinde müzakere edilmesini çoğu zaman ikincil ya da tehlikeli bir meseleye dönüştürür. Devletin bekası ile toplumun özgürlüğü arasında kurulan bu sahte karşıtlık, demokratik talepleri sürekli ertelenebilir kılar. Oysa demokrasi, yalnızca seçimlerin yapılması veya kurumların biçimsel olarak........

© marksist.org