Τῆς θαλάσσης καλήτερα/φουσκωμένα τὰ κύματα/῾νὰ πνίξουν τὴν πατρίδα μου/ὡσὰν ἀπελπισμένην,/ἔρημον βάρκαν./ ῾Στὴν στεριάν, ῾ς τὰ νησία/καλήτερα μίαν φλόγα/῾νὰ ἰδῶ παντοῦ χυμένην,/τρώγουσαν πόλεις, δάση,/λαοὺς καὶ ἐλπίδας./ Καλήτερα, καλήτερα/διασκορπισμένοι οἱ Ἕλληνες/῾νὰ τρέχωσι τὸν κόσμον,/μὲ ἐξαπλωμένην χεῖρα/ψωμοζητοῦντες· /Παρὰ προστάτας῾νἄχωμεν. –Αἱ Εὐχαί, Ανδρέας Κάλβος

Η ιστορία όπως την μαθαίνουμε δεν εκκινεί μόνο από τα γεγονότα, αλλά από την επιτακτική ανάγκη της εκάστοτε εξουσίας, των νικητών θα λέγαμε, να τους προσδώσει μια βολική μορφή. Για να οικοδομηθεί το ελλαδικό κράτος, έπρεπε πρώτα να τεθούν τα θεμέλια μιας κατασκευής που μετατρέπει την ιστορική ασυνέχεια σε γραμμική πορεία, τη σύγκρουση σε εξέλιξη και την πληθωρική πολυμορφία σε μια τεχνητή ενότητα. Αυτή η αφήγηση εδράζεται σε δύο πυλώνες: μια συμβολική ημερομηνία, την 25η Μαρτίου, και ένα πρόσωπο-τομή, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ωστόσο, η Επανάσταση στην αυγή της δεν συνιστούσε ένα κράτος εν τη γενέσει του. Υπήρχε μια επαναστατημένη κοινωνία, όχι ένας υπό διαμόρφωση μηχανισμός, και αυτή η διάκριση δεν αποτελεί ιστορική λεπτομέρεια, αλλά την ουσία της σύγκρουσης.

Η πολυμορφία της εξέγερσης έναντι του συγκεντρωτισμού

Το 1821 δεν υπήρχε ενιαία πολιτική αρχή, ούτε συγκροτημένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Οι ένοπλοι σχηματισμοί λειτουργούσαν στη βάση τοπικών ισορροπιών, οι πρόκριτοι διατηρούσαν την ισχύ τους σε επίπεδο περιφέρειας και οι κοινότητες αυτορυθμίζονταν με δημοκρατικές ή κοινοτικές πρακτικές τοπικής αυτοδιοίκησης (με διαφοροποιήσεις κατά τόπους), δοκιμασμένες στο πέρασμα των αιώνων. Αυτό που η μετέπειτα κυρίαρχη κρατική ιστοριογραφία βάφτισε «αναρχία», ήταν στην πραγματικότητα η απουσία συγκεντρωτικού μηχανισμού επιβολής, δηλαδή κράτους. Και η ίδια Φιλική Εταιρεία που συντόνιζε τον ξεσηκωμό είχε, εξάλλου, εντονότατα καρμποναρικά στοιχεία, δηλαδή χαρακτηριστικά μιας επαναστατικής κοινωνικής πολιτικής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ύδρα: ένας αυτόνομος οικονομικός και ναυτικός κόμβος με διεθνείς διασυνδέσεις, που δανειζόταν και εξόπλιζε στόλους χωρίς να υπάγεται σε καμία εθνοκρατική διοίκηση. Όπως σημειώνει ο Σπυρίδων Τρικούπης, οι Υδραίοι δεν δέχονταν καμία αρχή που θα περιόριζε τα συμφέροντά τους. Αντίστοιχα στη Μάνη, η εξουσία ήταν διάχυτη στις ένοπλες συγγενικές ομάδες, ενώ στα Ψαρά ο θεσμός των συντρόφων ναυτών αποτελούσε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα αυτοδιαχείρισης. Η έννοια της υπαγωγής σε μια μακρινή κεντρική αρχή ήταν οργανικά ξένη προς όλα αυτά τα κοινωνικά σώματα. Για τη δυτικοκεντρική κοσμοαντίληψη του κράτους, όμως, μια τέτοια κοινωνία είναι «ασταθής» ακριβώς επειδή δεν μπορεί να φορολογηθεί συστηματικά, δεν μπορεί να ελεγχθεί και, κυρίως, δεν είναι διατεθειμένη να πειθαρχήσει.

Καποδίστριας: Ο αρχιτέκτονας του κράτους

Ο Ιωάννης Καποδίστριας εμφανίζεται στο προσκήνιο όχι ως οργανικό κομμάτι της επανάστασης, αλλά ως ο διαχειριστής αυτού ακριβώς του «προβλήματος». Η σταδιοδρομία του στις ευρωπαϊκές αυλές και η θητεία του ως Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας καθόρισαν την οπτική του. Για τον πρώτο κυβερνήτη οι επαναστάσεις γεννούν αταξία και η αταξία φέρει τη διάλυση. Είναι ενδεικτική η περιφρονητική άρνησή του στον Νικόλαο Γαλάτη το 1817, όταν του πρότεινε την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας, χαρακτηρίζοντας «τρελό» όποιον τολμούσε να μιλήσει για επαναστατικές διεργασίες εντός της τσαρικής αυλής.

Φτάνοντας στο Ναύπλιο το 1828, η πρώτη του μέριμνα ήταν η βίαιη επιβολή του συγκεντρωτισμού. Ανέστειλε το Σύνταγμα της Τροιζήνας, διέλυσε τη Βουλή και αντικατέστησε κάθε ίχνος λαϊκής αντιπροσώπευσης με το «Πανελλήνιον», ένα σώμα απόλυτα ελεγχόμενο από τον ίδιο. Η λέξη κλειδί δεν ήταν πλέον η ελευθερία, αλλά η πειθαρχία. Η κοινωνία έπαυε να είναι σύνολο δρώντων υποκειμένων και μετατρεπόταν σε πληθυσμό προς καταγραφή, οργάνωση και φορολόγηση.

Η Εκκλησία ως πειθαρχικός μηχανισμός του κράτους

Στην προσπάθεια αυτή, η Εκκλησία δεν λειτούργησε ως πνευματικό καταφύγιο ως θα όφειλε, αλλά ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου. Ενσωματωμένη ήδη στη διοικητική δομή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ιεραρχία αντιμετώπισε την επανάσταση ως διατάραξη της «θείας τάξης». Ο αφορισμός του Υψηλάντη, όπως και του συνόλου των επαναστατών, από τον Γρηγόριο Ε΄ δεν ήταν μια τυπική θρησκευτική πράξη, αλλά μια πολιτική καταστολή που βάφτιζε την ανυπακοή «αμαρτία».

Με τη συγκρότηση του κράτους, ο Καποδίστριας αξιοποίησε πλήρως αυτή τη δομή. Αντιλαμβανόμενος ότι ο στρατός και οι νόμοι δεν αρκούν, χρησιμοποίησε τη θρησκεία ως τον «ισχυρότερο δεσμό» για την εσωτερίκευση της υπακοής. Η μετέπειτα ανακήρυξη του Αυτοκέφαλου το 1833 δεν ήταν πράξη ανεξαρτησίας, αλλά πράξη υπαγωγής της Εκκλησίας στον άμεσο έλεγχο του κράτους, παγιώνοντας και μια ηθική νομιμοποίηση της εξουσίας. Ως προς το τελευταίο σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και η αναίρεση του αφορισμού που είχε επιβάλει το Φανάρι.

Τα δεσμά της νέας υποδούλωσης

Για τον λαό που πολέμησε, η ελευθερία είχε υλική υπόσταση: την κατοχή της γης. Ωστόσο, οι «εθνικές γαίες» δεν διανεμήθηκαν στους ακτήμονες αγωνιστές, αλλά μετατράπηκαν σε κρατική περιουσία και υποθηκεύτηκαν στους ξένους για τα δάνεια του αγώνα. Η πρόσβαση στην καλλιέργεια έγινε παραχώρηση της Κυβέρνησης, μετατρέποντας τους επαναστάτες σε αιτούντες και εξαρτημένους. «Άλλοι εκάμαν τον αγώνα και άλλοι επήραν τα αγαθά», έγραφε ο Μακρυγιάννης, αποτυπώνοντας την πικρία μιας ολόκληρης τάξης ανθρώπων που είδαν τους νέους κρατούντες απλώς να αντικαθιστούν τους παλιούς. «Τι Μπραΐμης, τι Ζαΐμης», μουρμούριζε ο λαός.

Ταυτόχρονα, το χρέος καθόρισε τη διεθνή υποτέλεια του κράτους. Τα δάνεια του Λονδίνου, συναφθέντα με ληστρικούς όρους, αναγνωρίστηκαν από τον Καποδίστρια ως «εθνικό χρέος», δεσμεύοντας την οικονομική και πολιτική αυτονομία της χώρας πριν καν αυτή αναγνωριστεί επίσημα. Το χρέος λειτούργησε ως μηχανισμός πειθαρχίας σε διεθνές επίπεδο, ακριβώς όπως η γη λειτούργησε στο εσωτερικό.

Η δολοφονία ως σύγκρουση δύο κόσμων

Η σύγκρουση του καποδιστριακού κράτους με την Ύδρα και τη Μάνη ήταν νομοτελειακή. Το κράτος δεν μπορούσε να ανεχθεί ανεξάρτητους στόλους ή ένοπλες κοινωνίες που λειτουργούσαν εκτός του πεδίου ελέγχου του. Η φυλάκιση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ήταν μια πράξη συμβολικής υποταγής που η μανιάτικη κοινωνία, ταυτίζοντας την υπακοή με τη δουλεία, δεν μπορούσε να δεχθεί.

Η δολοφονία του Καποδίστρια το 1831 δεν ήταν μια «απρόβλεπτη τραγωδία», αλλά η βίαιη ρήξη δύο ασύμβατων κόσμων: της τοπικής αυτονομίας και του υπό διαμόρφωση δυτικού έθνους κράτους. Η διαδικασία συγκρότησης του τελευταίου δεν σταμάτησε εκεί, η έλευση του Όθωνα απλώς παγίωσε το συγκεντρωτικό μοντέλο, μετατρέποντας τη ζωντανή επαναστατική διεργασία σε ακίνητη εθνική διδαχή. Το κράτος δεν ολοκλήρωσε την επανάσταση, την κατέστειλε για να τη μετατρέψει σε θεμέλιο της δικής του βαρβαρότητας.

Δόμνα Βισβίζη: Η άγνωστη καπετάνισσα που αφιέρωσε την ζωή της στην Επανάσταση του ’21

Οι Φιλέλληνες στην Ελληνική Επανάσταση του 1821

Πώς ήταν ο καιρός την 25η Μαρτίου 1821 – Τι έδειξε η έρευνα του Θοδωρή Κολυδά

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του koutipandoras.gr

Επανάσταση του 1821: Η πάλη μεταξύ τοπικής αυτονομίας και δυτικού εθνικού κράτους

Βόλος: Νεκρές δυο γυναίκες από έκρηξη σε σπίτι

Δώρο Πάσχα 2026: Μέχρι πότε μπαίνει – Πώς υπολογίζεται

Συνεδριάζει το Υπουργικό Συμβούλιο την Πέμπτη: Τα θέματα που θα συζητηθούν

Σύλλογος Θυμάτων Τεμπών: «Η δικαιοσύνη δεν χωράει σε εκπτώσεις και στενά δωμάτια»

Επίθεση Σάντσεθ σε Νετανιάχου: Το Ισραήλ θέλει να προκαλέσει στον Λίβανο «την ίδια καταστροφή» με τη Γάζα

Δόμνα Βισβίζη: Η άγνωστη καπετάνισσα που αφιέρωσε την ζωή της στην Επανάσταση του ’21

Νέες βολές Καρυστιανού περί «καθοδηγούμενης» έδρας για τα Τέμπη: «Απαξίωση προς όλη την κοινωνία»

Οι δηλώσεις των πολιτικών αρχηγών για την 25η Μαρτίου

Ο Κουροσάβα, το Ιράν και στο βάθος τούνελ

Εσθονία: Ρωσικό drone χτύπησε καπνοδόχο ενεργειακού σταθμού

Το Ιράν ισχυρίζεται ότι εκτόξευσε πυραύλους προς το αεροπλανοφόρο Λίνκολν

Κοβέσι στο Euractiv: «Δεν μπλοκάρουμε τα κονδύλια της ΕΕ» για τους αγρότες

Τραμπ για 25η Μαρτίου: «Οι χώρες μας είναι σύμμαχοι στην ελευθερία, ενωμένες από την ιστορία»

Politico: Υπέκλεψαν και ανάρτησαν στο Youtube τηλεφωνική συνομιλία δημοσιογράφου με αξιωματούχο ΕΕ

Βόλος: Νεκρές δυο γυναίκες από έκρηξη σε σπίτι

Οι πρώτες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για έκρηξη φιάλης υγραερίου

Δώρο Πάσχα 2026: Μέχρι πότε μπαίνει – Πώς υπολογίζεται

Έως τη Μεγάλη Εβδομάδα και συγκεκριμένα τη Μεγάλη Τετάρτη 8 Απριλίου η προθεσμία καταβολής για…

Συνεδριάζει το Υπουργικό Συμβούλιο την Πέμπτη: Τα θέματα που θα συζητηθούν

Στις 11:00 το πρωί της Πέμπτης (26/03) θα συνεδριάσει υπό τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, στο…

Σύλλογος Θυμάτων Τεμπών: «Η δικαιοσύνη δεν χωράει σε εκπτώσεις και στενά δωμάτια»

«Η πραγματικότητα δείχνει ότι σκόπιμα απαξιώνεται η σημασία της δίκης», τονίζουν οι συγγενείς των θυμάτων…

Επίθεση Σάντσεθ σε Νετανιάχου: Το Ισραήλ θέλει να προκαλέσει στον Λίβανο «την ίδια καταστροφή» με τη Γάζα

Ο Σάντσεθ εμφανίστηκε στην κάτω βουλή για να εξηγήσει τη στάση της κυβέρνησής του απέναντι…

Δόμνα Βισβίζη: Η άγνωστη καπετάνισσα που αφιέρωσε την ζωή της στην Επανάσταση του ’21

Κόρη εύπορης οικογένειας από τον Αίνο της Ανατολικής Θράκης, η Δόμνα Βισβίζη αρνήθηκε τις ανέσεις…

Δίκη Τεμπών: Ο Κουρέτας αποδομεί την αφήγηση Φλωρίδη – «Προσωπική επιλογή του υπουργού η αίθουσα»

Ο Περιφερειάρχης Θεσσαλίας Δημήτρης Κουρέτας, αποδομεί τις δηλώσεις του Υπουργού Δικαιοσύνης Γιώργου Φλωρίδη για την…

Τέλος εποχής στην Λίβερπουλ: Φεύγει ο Σαλάχ στο τέλος της σεζόν

Με ένα συγκινητικό βίντεο στα social media, o Μοχάμεντ Σαλάχ ανακοίνωσε την απόφασή του να…

Predator: Νέες έρευνες, νέα πρόσωπα – Ξανανοίγει ο φάκελος για κατασκοπεία

Το σκεπτικό της καθαρογραμμένης απόφασης του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου δείχνει κοινό κέντρο ΕΥΠ-Predator.

Δίκη Αλεβιζοπούλου κατά Βαξεβάνη-Documento: Παραδοχές που ανοίγουν ασκούς Αιόλου από την πρώην ανακρίτρια του Ειδικού Δικαστηρίου

Οι παραδοχές για το σκάνδαλο Novartis και η γαλάζια εμπλοκή

Αλέξης Χαρίτσης: Παραιτήθηκε από πρόεδρος της Νέας Αριστεράς

Με βάση το καταστατικό, καθήκοντα μεταβατικού προέδρου αναλαμβάνει ο γραμματέας του κόμματος, Γαβριήλ Σακελλαρίδης

ΗΠΑ – Ιράν: Θρίλερ με τις διαπραγματεύσεις – Ο Τραμπ μιλά για συμφωνία η Τεχεράνη διαψεύδει

Σύγχυση επικρατεί για τις εξελίξεις στο Ιράν μετά την αναδίπλωση του Ντόναλντ Τραμπ με ισχυρισμούς…

Ο Κουροσάβα, το Ιράν και στο βάθος τούνελ

Το Ιράν σήμερα «παίζει τα ρέστα του», τόσο υπαρξιακά όσο και στρατηγικά

Τεχνητή Νοημοσύνη: Ο Λεβιάθαν που φοράει προσωπείο ενσυναίσθησης

Η εκχώρηση της ηθικής τάξης στις ιδιωτικές εταιρείες και το μεσσιανικό σύνταγμα του Claude ως…

Όργιο προπαγάνδας και πύραυλοι που σφυρίζουν φαρσί

H ελληνική δημοσιογραφία βυθίζεται σε νέα βάθη και η ορχήστρα του Τιτανικού συνεχίζει να παιανίζει

Σημαίες στον Αέρα, Αλήθειες στο Πάτωμα

Κάθε χρόνο, τέτοια εποχή, η Ελλάδα φοράει τα καλά της, ή μάλλον, φοράει τα «δανεικά»…

Η Ελλάδα ως «luxury καταφύγιο» και το Real Estate της υποτέλειας

Από το Ντουμπάι της ερήμου στο Ντουμπάι του Αιγαίου, ο δρόμος είναι στρωμένος με τις…

Γιατί δεν υπάρχουν σήμερα ηγέτες

Βλέπουμε εμείς το ίδιο στους ηγέτες μας, ακόμη και σε αυτούς που τους ψηφίζουμε ή…

© Kouti Pandoras