İngiliz filozof ve bilim adamı Francis Bacon, 1620’de yayımladığı Novum Organum kitabında, insan zihninin hakikati algılamasını engelleyen önyargı ve yanılgı kalıplarını “idola” (Latince: putlar, sahte imgeler) adıyla sistemleştirmişti.

“Empirizmin babası” olarak adlandırılan Bacon’a göre; insan zihni, hakikati olduğu gibi yansıtmaz aksine onu çarpıtır. Aklımızı ve algımızı körelten putlar yıkılmadıkça felsefe ve bilim karanlıktan kurtulamaz.

Zihnimizin hakikati çarpıtmasına ve gerçeklerin yerine hatalı düşünceleri koymasına neden olan dört temel yanılgı kaynağı vardır: Kabile putları, Mağara putları, Çarşı putları ve Tiyatro putları.

İDOLA TRİBUS-KABİLENİN PUTLARI

Bunlar, tüm insanlığa özgü yanılgılardır. “Kabile” burada insan türünün tamamını ifade eder. İnsan zihni, düzensiz ve rastlantısal olan şeylerde bile düzen ve kalıp arar; bir örüntü görmek ister. Beklentilerini doğrulayan kanıtları kolayca kabul eder, çürüten kanıtları ise göz ardı eder (buna bugün doğrulama önyargısı diyoruz). Bacon, bu yanılgının insan tabiatında mündemiç olduğunu söyler: Bu bireysel bir kusur değil, insan türüne ait bir körlüktür.

İDOLA SPECUS-MAĞARANIN PUTLARI

Bu kavram, bireye özgü yanılgıları tanımlar. Her insan, kendi şahsi “mağarasında” yaşar: Aldığı terbiye, okuduğu kitaplar, hayranlık duyduğu düşünürler, edindiği........

© Karar