Karl Marx’ın meşhur “altyapı üstyapıyı belirler” mealindeki görüşlerine, son yüzyıldır Weber’in, tam tersi anlamdaki “üstyapı alt yapıyı belirler” görüşüyle itiraz edilmektedir.

Doğrusu Marx, toplumsal yapılanmada baskın olgu olarak üretim ve paylaşım ilişkilerini öne çıkarırken; Weber de, din ve hukukun iktisadi ilerleme üzerindeki etkisini öne çıkarır.

Weber’in, “iktisadi ilerleme ile dini zihniyet arasında bağ kuran görüşü” (kabaca, üstyapı altyapıyı belirler) geçmiş dönemlerde anti-marksistlere çok cazip gelmişti.

İlk kez 1905 yılında yayınlanan Weber’in din, ahlak, mezhep, ticaret, sermaye birikimi ve iktisadi politikalar konusunda bu çok övülmüş ve eleştirilmiş kitabını irdelemeye başlayalım.

Weber, Almanya ve Avrupa’nın genelinde iş dünyası liderleri, sermaye sahipleri, yüksek teknik eğitim almış olanlar ve modern işletme yöneticilerinin çoğunlukla Protestan olduğunu gözlemlediğini iddia eder.

Weber sorar: Katoliklik, dünya nimetlerinden el çekme ve “öte dünyaya odaklanırken” nasıl olur da Protestanlık, hem dindarlığı hem de iktisadi başarıyı aynı potada eritebildi?

Acaba bu bir tesadüf mü yoksa protestanlığın ekonomik rasyonalite üzerinde gerçek bir etkisi var mı?

Protestan mezhebinin kurucusu olan Luther’e göre; Tanrı’nın rızasını kazanmak, dünyadan el etek çekmek demek değil; tam tersine, dünyevi ödevleri en iyi şekilde yerine getirmek demektir.

“Bir ayakkabı tamircisi, işini dürüstçe ve en iyi şekilde yaparak bir rahip kadar sevap kazanabilir.”

Böylece Luther, Hristiyan dünyasında zaten varolan “sermaye birikimi ve özel mülkiyetin kutsallığı” ilkesine, iktisadi faaliyetlerin kutsallığını da eklemiş oluyordu.

Weber’e göre kapitalizmin asıl motoru Luther’den ziyade Jean Calvin’in öğretileridir.

Kalvin’e göre Tanrı, kimin cennete ve kimin cehennem gideceğini dünya yaratılmadan önce belirlemiştir.

Dolayısıyla insanoğlu, dualar, ayinler, günah çıkarmalar ve iyi amellerle kurtuluşunu garanti edemez.

Kalvinist öğretinin bu boyutu, bireyde korkunç bir “duygusal boşluk” yaratır.

Çünkü her mümin, cennete gidecek seçilmişlerden biri olup olmadığını bilmek ister.

Peki bunu nasıl bilecek?

Kalvinist din alimlerinin cevabı: “Eğer bir şahıs zenginleşiyorsa bu, Tanrı’nın bu kulunu seçtiği ve kutsadığının bir işareti olabilir “

Weber’e göre bu işaret edilme umudu şu sonuçları doğurdu:

Çalışmak İbadettir: Tanrı’nın rızasını kaybetmemek için durmadan çalışmak bir ibadettir.

Lüksten Kaçınmak: Kazanılan parayla keyif sürmek ve savurganlık günahtır.

Yeniden Yatırım ve Sermaye Birikimi: Tüketilmeyen kazançların oluşturduğu sermaye birikimi daha fazla zenginleşmek için tekrar işe yatırılmalıdır.

Weber’e göre Kalvinizm, manastırlardaki sofu hayat tarzının (sofuluk) ilkelerini hem özel hayata hem de piyasa mekanizmalarına da uyarlamıştır.

Weber’e göre dini hassasiyet, ticari hayata matematiksel bir titizlik ve rasyonellik katmıştır.

Ticari hayat artık muhasebe kayıtlarına dayalı, daha dakik ve daha dürüst bir işleyiş kazanmıştır, vs.

MAX WEBER’İN ELEŞTİRİSİ

1) Weber’e göre zenginliğin kaynağı bireyin protestan/kalvinist sofu ahlakına sahip olmasıdır.

Weber’in yaşadığı çağda Belçikalı Katolikler, Alman Protestanlardan daha zengindi; öte yandan Baltık Denizinin kuzeyindeki Protestan Finlandiya, İsveç ve Norveçlilerin çoğunluğu henüz zenginleşmemişti.

Çalışkanlık her zaman zenginlik demek değildir çünkü, mülkiyetsizlik, müsadere, salma, vergi, narh ve her türlü kısıtlama zenginliği engeller.

2) Weber, protestan zanaatkarın (Beruf) ibadet aşkıyla........

© Karar