menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Tahtın Gölgesinden Millî İradeye; Kayıt Dışı Güç Odakları Karşısında Devlet Aklı ve İstiklal Şuurunun Tarihî İmtihanı

39 0
29.10.2026

Osmanlı tarihindeki gizli güç mücadelelerini ve geleceğe yansımalarını anlamak için her hadisenin arkasında tek bir görünmeyen merkez aramak yerine, askerî güç, bürokratik yetki, siyasî örgütlenme, diplomatik nüfuz, ideolojik taraflı yapılanma ve malî bağımlılığın müşahhas ilişkilerini araştırmak, bilmek ve ders çıkarmak gerekir.

Bu yaklaşım hem tarihî hakikati korur hem de bugünün devlet yönetimleri için daha sağlam dersler çıkarılmasını sağlar.

Bir devletin çöküşü, meşru karar mekanizmalarının gölgede yer almış kayıt dışı güç odaklarınca rehin alınmasıyla başlar.

Şeffaflıktan, adâletten ve milletin ortak aklından kopan bir yönetim yapısında, kararlar artık resmî makamlarda değil; sarayın loş koridorlarında, kışla koğuşlarında, yabancı elçilik ziyafetlerinde ve mahfi locaların kapalı kapıları ardında alınmaya başlar.

Altı asır boyunca üç kıtaya hükmeden Osmanlı Devleti’nin muazzam ihtişamının ardında; işte bu kayıt dışı vesayet ağlarının, gizli cuntaların ve finansal kıskaçların ördüğü gölgeli bir tarih yatmaktadır.

Padişahın meşru iradesinin ötesine geçen, resmî hiyerarşiyi felç eden, gerektiğinde tahtları devirip savaşlar başlatan bu derin yapılar, bir cihan devletinin kaderini tayin eden görünmez aktörlerdi.

Asıl hakikat şudur: Bugün tarihimiz anlatılırken neden hep steril kahramanlık menkıbelerine sığınıp bu karanlık ve karmaşık gerçek görmezden geliniyor?

Çünkü “derin devlet” denilen, dünde kalmış bir tarihî fantezi değil; sistemleşmiş bir zihniyet zaafının ve ahlâkî krizin adıdır. Ve o gölge, farklı maskeler altında sızmanın yollarını aramıştır.

Osmanlı’da derin devlet aygıtının ilk, en yaygın ve en hiyerarşik yapılanması, askerî güç ile dinî meşruiyetin gayrı resmî birleşimi olan Yeniçeri Ocağı ve sözde ulema ittifakı olmuştur.

Başlangıçta devleti ve hükümdarı muhafaza etmek üzere kurulan bu seçkin askerî ocak; 17. yüzyıldan itibaren sayısının kontrolden çıkmasıyla (15. yüzyıldaki dört bin kişilik mevcudun 17. yüzyılda yirmi beş bine ulaşmasıyla) kışlanın dışına taşmış ve âdeta otonom bir praetorian (iktidarı koruyan, yerleşik düzenin savunucusu olan ama bazen gücü elinde tutarak asıl otoriteyi tehdit eden) muhafız gücüne dönüşmüştür.

Padişahları tahttan indirmek (hal etmek), katletmek (Genç Osman misalinde olduğu gibi) ya da kendi ikballerine uygun kişileri tahta çıkarmak (iclâs) bu yapı için rutin bir siyasî operasyon halini almıştı.

Ancak yalın kaba kuvvetin toplumsal zihinde meşruiyet kazanması için etki alanına girmiş Ulema’nın fetva gücüne ihtiyaç vardı. İş birlikçi ulema hiyerarşisinin nüfuzlu isimleri "hukukî ve dinî meşruiyeti" sağlarken, Yeniçeriler "fizikî şiddet tehdidini" temsil ediyordu.

Böylece resmî devlet organlarının yanında, onlardan katbekat güçlü bir "derin ittifak" hüküm sürüyordu.

II. Mahmud’un 1826 yılında Vak’a-i Hayriyye ile bu ocağı ilga etmesi, sadece askerî bir reform olmamış; devlet aklını rehin alan bu asırlık derin vesayet odağına indirilen en ağır askerî ve idarî bir darbe olmuştur.

Ne var ki, Yeniçeri Ocağı’nın lağvedilmesi, derin yapılanma arzusunu yok etmemiş; Tanzimat sonrası modernleşme sancılarıyla birlikte aktörler ve yöntemler biçim değiştirmiştir.

Türk siyasi tarihinde ilk modern darbe girişimi ve ortak bir siyasî program/teşkilatlanma barındıran ilk muhalefet hareketlerinden biri olarak kabul edilen 1859 yılındaki Kuleli Vakası, Osmanlı’da modern manada belgelenmiş ilk darbe teşebbüsü olmuştur.

"Fedailer Cemiyeti" adı altında örgütlenen din adamları, malî durumdan memnun olmayan bazı ordu mensupları ve üst düzey bürokratlar; Sultan Abdülmecid’i tahttan indirip yerine Sultan Abdülaziz’i geçirmeyi ve Tanzimat’ın getirdiği batılılaşma ile azınlıklarla eşit vatandaşlık ve eşitlik politikalarına karşı kadim şeriat hukukuna dayalı gelenekçi bir idare kurmayı hedeflemişlerdi.

Kuleli Vakası, gizli hücresel örgütlenmesi ve askerî-sivil bürokratik bileşimiyle, Batılılaşma ve gayrimüslim azınlıklarla eşit vatandaşlık hakları reformlarına verilen tepkinin yeraltına çekilerek nasıl bir........

© İstiklal