1828 Türkmençay Antlaşması’ndan 1906 Meşrutiyet İnkılâbı’na İran Türk Edebiyatı

Bazı tarihler vardır ki bir milletin hafızasında derin bir kırılmanın, uzun bir ayrılığın ve yeni bir kader çizgisinin başlangıcı olur. İran Türklüğü ve Azerbaycan için 1828 yılı tam da böyle bir tarihtir.

1828 Türkmençay Antlaşması, iki devlet arasında imzalanan bir belgenin ötesine geçmiş; Derbent ve Daryal’dan Basra’ya kadar uzanan geniş tarihî Azerbaycan coğrafyasının kaderini değiştirmiş; Aras Nehri, bir su yolu olmaktan çıkarak ayrılığın adı hâline gelmiştir. Aras’ın kuzeyi Çar Rusyası’nın hâkimiyetine girerken, güneyi Kaçar Türk Hanedanı’nın yönetimindeki İran’da kalmıştır. Böylece aynı dilin, aynı kültürün, aynı tarihî hafızanın çocukları iki ayrı siyasi dünyanın içine düşmüştür.

Bu ayrılık, elbette siyasi sınırlarla sınırlı kalmamıştır. Sınırlar değişince idare değişmiş, idare değişince eğitim, kültür, edebiyat ve düşünce hayatı da farklı yönlerde gelişmeye başlamıştır. Kuzey Azerbaycan, Rus idaresi altında Tiflis merkezli Kafkasya Genel Valiliği’ne bağlanmış; zamanla Rus dili, Rus edebiyatı ve dolayısıyla Batı düşüncesiyle daha yakın temas kurmuştur. Güney Azerbaycan ise Kaçar idaresindeki İran coğrafyasında kalmış; burada Türk dili ve edebiyatı, bir yandan köklü klasik ve halk edebiyatı geleneğini devam ettirmiş, diğer yandan modernleşme sancılarıyla yeni bir yön aramıştır.

Bu sebeple 1828’den sonraki İran Türk edebiyatını anlamak için önce bu büyük bölünmeyi görmek gerekir. Çünkü Türkmençay’dan sonra Azerbaycan Türk edebiyatı artık iki ayrı siyasi iklimde, fakat aynı ruh kökünden beslenerek gelişmiştir. Kuzeyde Rus idaresi altında farklı bir kültürel temas alanı oluşurken, güneyde İran Türkleri kendi dil, edebiyat ve kimlik varlığını ağır şartlar altında sürdürmeye çalışmıştır.

19. yüzyıl, İran coğrafyası için siyasi istikrarsızlıkların, iç karışıklıkların, merkezî otorite zayıflığının ve sosyal buhranların yoğun biçimde yaşandığı bir dönemdir. Hanlıkların dağınıklığı, dış müdahaleler, ekonomik sıkıntılar ve idari keyfîlik, halkın hayatını derinden etkilemiştir. Böyle bir ortamda edebiyat da aşkı, tabiatı veya geleneksel mazmunları anlatan bir saha olmaktan çıkmış; halkın derdini, toplumun çöküşünü, cehaleti, istibdadı ve adaletsizliği dile getiren bir düşünce alanına dönüşmeye başlamıştır.

İran Türk edebiyatı, öteden beri şiir ağırlıklı bir edebiyattır. Özellikle halk şiiri, âşıklık geleneği, tekke-tarikat çevreleri ve klasik divan edebiyatı, bu edebiyatın ana........

© Internethaber