Sosyal medyada anonimlik hem ülkemizde hem de dünyada uzun zamandır tartışılan bir mesele. AK Parti milletvekillerinin 4 Mart’ta Meclis’e sunduğu 5651 sayılı Kanun değişiklik teklifiyle bu konu yeniden gündeme taşındı. Teklifte 15 yaş altına sosyal medya yasağı, kimlik doğrulama zorunluluğu, bant daraltma, yüksek para cezaları ve BTK’ya hizmeti durdurma yetkisi vermek gibi kapsamlı düzenlemeler yer alıyor.

Öngörülen yasaklar çocukların korunması gerekçesiyle gündeme gelse de asıl tehlike bu düzenlemelerin pratikte nasıl işleyeceğinde yatmaktadır. Çünkü platformların çocukların yaşını tespit edebilmesi için tüm kullanıcıların kimlik doğrulaması yapması gerekecek; bu da internetin en temel haklarından biri olan anonimliği fiilen ortadan kaldıracaktır.

Bir Hak Olarak Anonimlik

Özel hayatın korunması ve ifade özgürlüğüyle yakından ilişkili bir hak olan anonimlik, ayrımcılığa maruz kalma endişesi taşıyan veya yerleşik düşüncelere karşı çıkmak isteyen bireylerin, toplumsal baskı altında hissetmeden özel yaşamlarını gizli tutarak seslerini yükseltmelerini kolaylaştırır. Bu yönüyle anonimlik, ifade özgürlüğünün dolaylı bir görünümü sayılabilir.

Anonimlik yalnızca çevrimdışı değil, çevrimiçi platformlarda da korunması gereken bir haktır. Bireyler, kişisel verilerin korunması bakımından sosyal medyada anonim kalmayı tercih edebilir. Bunun yanında, bilgi uçurma (whistle-blowing) gibi eleştirel bildirimlerde bulunan bireyler de çoğunlukla anonim kalmayı seçecektir. Özellikle yolsuzlukların ifşa edilmesi yoluyla demokratik işleyişe katkı sağlayan bu tür bildirimler, anonim hesapların yasaklanması halinde önemli ölçüde zayıflayacaktır.

Sosyal Medyada Anonimliğin İki Boyutlu Yapısı

Sosyal medyada tam bir anonimlikten söz etmek mümkün değildir. Bu platformlar, kullanıcıların gerçek kimliklerini diğer kullanıcılardan gizleyerek anonim kalmasını sağlasa da IP adresi ve konum bilgisi gibi veriler aracılığıyla kullanıcının gerçek kimliği tespit edilebilir. Bu nedenle sosyal medyada anonimlik iki farklı düzeyde ortaya çıkmaktadır: diğer kullanıcılar bakımından tam bir anonimlik söz konusu iken, platform sağlayıcıları ve devlet otoriteleri açısından sınırlı bir anonimlik söz konusudur.

Anonimliğin bu iki boyutlu yapısı dikkate alındığında alternatif bir düzenleme modeli de düşünülebilir. Örneğin; kullanıcıların platforma kayıt aşamasında gerçek kimliklerini doğrulamaları, ancak diğer kullanıcılara karşı anonim kalmaları mümkündür. Diğer bir ifadeyle; hukuki bir zorunluluk hâlinde platform sağlayıcıları ve kamu otoriteleri kullanıcının kimlik verilerine erişebilirken, söz konusu bilgiler diğer kullanıcılarından gizli tutulabilecektir. Böyle bir düzenleme, anonimliğin kaldırılmasını destekleyen kesimlerin beklentilerini de önemli ölçüde karşılayabilir. Ne var ki bu senaryoda dahi, zorunlu kimlik doğrulaması amacıyla teknoloji şirketlerine aktarılacak kişisel verilerin hacmi ve bu verilerin ne ölçüde korunacağı, belirsizliğini koruyan bir tartışma konusudur.

Mevcut Hukuk Sistemimiz

Türkiye’de sosyal medya platformları hukuki denetimden muaf veya kuralsız alanlar değildir. Mevcut hukuk sistemimiz hukuka aykırı içeriklere yönelik işleyen ve etkili mekanizmalar sunmaktadır. Ülkemizde sosyal medya, 2007 yılında yürürlüğe giren 5651 sayılı Kanun ile düzenlenmektedir. Kanunun yürürlüğe girmesinden sonra sosyal medya kullanımında ve bu platformlar üzerinden işlenen ihlallerde önemli bir artış gözlenmiş, 2020 yılında çıkarılan 7253 sayılı Kanun ile bazı değişiklikler yapılmıştır. 2022’de kabul edilen 7418 sayılı Kanun ile Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) Başkanının erişim engelleme ve içerik çıkarma yetkileri genişletilmiş ve kanuna çeşitli ek hükümler dahil edilmiştir.

Kimlik Doğrulama Zorunluluğu Hukuka Aykırı İçerikleri Önler mi?

Güney Kore anonimliği yasaklayıp gerçek isimle doğrulama şartını yürürlüğe koyan ülkelerden biridir. Ancak yasakların suçların azalmasında kayda değer bir etkisi olmamıştır. Yasadan sonra suçlardaki azalış yalnızca yüzde 0,9 gibi çok kısıtlı bir seviyede kalmıştır (Schmitz, 2013: 199). Çin’deki benzer düzenlemeler ise suçları azaltmadığı gibi yepyeni suç alanlarının ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kullanıcıların kişisel bilgilerinin kayıt altına alınması bu verileri doğrudan hedef haline getirerek gizlilik ihlallerine zemin hazırlamış, kimlik hırsızlığı vakalarında ciddi artışlar yaşanmıştır. Dahası sisteme isimsiz giriş yapmak isteyen kullanıcılara sahte doğrulama verileri sağlayan kişiler ortaya çıkmış, kimlik gizlemeye yarayan “ID Kart Üretici” yazılımların kullanımı yaygınlaşmıştır (Lee & Liu, 2016: 29).

Sonuç olarak sosyal medyada yasal düzenleme yapılması gereklidir. Özellikle yapay zekâ araçlarıyla manipülatif içeriklerin kolayca üretilebilir hale gelmesi, çevrimiçi riskleri daha somut bir sorun olarak önümüze koymaktadır. Mevcut kanun teklifindeki sorun düzenlemenin toptancı olmasıdır.

Ükemizde sosyal medyada hukuka aykırı içeriklerin “içerik çıkarma” veya “erişim engelleme” gibi etkili araçlarla önlenmesi mümkündür. Buradan hareketle öncelikle mevcut sistemdeki aksaklıkların düzeltilmesi gereklidir. Anonimliğin tamamen kaldırılması veya herkesi kapsayan zorunlu kimlik doğrulaması gibi kapsamlı müdahaleler ise anayasayla güvence altına alınan özel hayatın gizliliğinin ve ifade özgürlüğünün ihlali anlamına gelecektir. Sosyal medyaya yönelik hukuki düzenlemelerin, toptancı müdahaleler benimsemek yerine; doğrudan suç unsuru teşkil eden içeriklere ve söz konusu ihlallerin sorumlularına odaklanması elzemdir.

Lee, J.A., & Liu, C.Y. (2016). Real-name registration rules and the fading digital anonymity in China. Washington International Law Journal, 25(1), 1-35.

Schmitz, S. (2013). “Facebook’s Real Name Policy: Bye-Bye, Max Mustermann?” JIPITEC, 3(4), 190-204.

© Hür Fikirler