Yargıtay Kararları Işığında İnceleme

Ceza hukukunda kastın yöneldiği kişi ile fiilin etkilediği kişinin farklılaşması, uygulamada en sık karşılaşılan ve en fazla kavramsal karışıklık üreten alanlardan biridir. Özellikle silahla yaralama ve öldürme suçlarında, failin A kişisini hedeflediği halde B kişisini vurması; bazen mağdurun kimliğinde yanılma, bazen hedefte sapma, bazen de nitelikli hâl bakımından hata olarak karşımıza çıkar. Bu ayrım yalnızca teorik değildir. Aksine suç vasfını, kastın türünü, teşebbüs hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağını, nitelikli hâllerin değerlendirilmesini ve verilecek cezayı doğrudan etkiler.

Örneğin fail, karanlıkta gördüğü kişiyi A sanarak ateş etmiş ve sonradan vurduğu kişinin aslında B olduğu anlaşılmış olabilir. Bu durumda tartışma çoğu zaman “şahısta hata” üzerinden yürür. Buna karşılık fail gerçekten A’yı hedef almış, fakat mermi sekmiş veya sapmış ve B’ye isabet etmişse mesele artık “hedefte sapma” niteliği kazanır. Daha da önemlisi, failin kastettiği kişiye ilişkin tasarlama, kan gütme saiki, üstsoy ilişkisi veya kamu görevi gibi ağırlaştırıcı nedenler bulunuyor olabilir. Böyle durumlarda yalnızca fiilin kime yöneldiği değil, hatanın hangi unsur üzerinde gerçekleştiği de önem taşır.

Türk ceza hukukunda bu alanın temel normatif ekseni TCK’nın kast, taksir, hata, teşebbüs ve kasten öldürme hükümleri etrafında şekillenmektedir. Bununla birlikte uygulamanın gerçek yönünü belirleyen asıl unsur Yargıtay içtihatlarıdır. Çünkü Yargıtay, “mağdurun kimliğinde yanılma” ile “hedefte sapma”yı sistemli biçimde ayırmakta; kimi olaylarda doğrudan kast, kimi olaylarda olası kast, kimi olaylarda ise taksir veya teşebbüs hükümlerinin uygulanması gerektiğini somutlaştırmaktadır.

Bu makalede önce kavramsal çerçeve kurulacak; ardından Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Ceza Dairelerinin kararları üzerinden mağdurda hata, hedefte sapma ve nitelikli hâlde hata meseleleri ayrıntılı biçimde incelenecektir. Böylece “A’yı vurmak isterken B’yi vurma” olgusunun ceza hukuku bakımından nasıl çözümlendiği sistematik bir yapıda ortaya konulacaktır.

I. Kavramsal Çerçeve: Şahısta Hata ile Hedefte Sapma Aynı Şey Değildir

Bu konuya ilişkin en büyük karışıklık, şahısta hata ile hedefte sapmanın aynı kabul edilmesinden kaynaklanır. Oysa ceza hukuku tekniği bakımından bu iki kurum farklıdır.

Şahısta hata hâlinde fail, karşısındaki kişiyi yanlış tanımaktadır. Örneğin gece karanlığında B’yi A zannederek doğrudan B’ye ateş etmektedir. Burada failin fiili yanlış kişiye yönelmiş değildir; fiil baştan itibaren vurduğu kişiye yönelmiştir, fakat fail onun kimliği konusunda yanılmıştır. Dolayısıyla çoğu zaman “bir insanı kasten öldürme/yaralama” kastı mevcuttur. Korunan hukuki değer insan hayatı ve vücut dokunulmazlığı olduğu için, mağdurun kimliği suçun temel tipi bakımından genellikle tali önemdedir.

Buna karşılık hedefte sapmada failin hedef aldığı kişi ile fiilin isabet ettiği kişi farklıdır. Mesela fail A’ya nişan alıp ateş eder; mermi A’yı ıskalar ve B’ye isabet eder. Bu durumda A yönünden en azından teşebbüs gündeme gelir. B yönünden ise somut olayın şartlarına göre taksir, olası kast veya bazı istisnai durumlarda doğrudan kast tartışılır. Çünkü neticenin B üzerinde gerçekleşmesi, failin asıl kastının dışındaki bir gelişme sonucu ortaya çıkmıştır.

Doktrinde de bu ayrım kabul edilmektedir. Makale düzeyindeki akademik değerlendirmelerde, şahısta hata hâlinde tek neticenin bulunduğu ve failin kural olarak kasten işlenen tamamlanmış suçtan sorumlu tutulduğu; hedefte sapmada ise hedef alınan kişi bakımından teşebbüs ile isabet alan kişi bakımından ayrıca bir sorumluluk analizinin gerektiği belirtilmektedir. Bu yaklaşım Yargıtay uygulaması ile de büyük ölçüde uyumludur.

II. TCK m. 30 Bağlamında Hata Kurumu ve Bu Konuya Etkisi

TCK m. 30’un birinci fıkrası, suçun maddi unsurlarına ilişkin hatanın kastı kaldırabileceğini söyler. Ancak “A yerine B’yi vurma” hâllerinde bu hükmün uygulanması her zaman aynı sonucu doğurmaz. Zira önce şu soru sorulur: Failin yanıldığı unsur, gerçekten suçun maddi unsuru mudur; yoksa yalnızca mağdurun bireysel kimliği midir?

Kasten öldürme suçunda temel unsur “bir insanı öldürmek”tir. Fail A’yı öldürmek isterken B’yi öldürdüğünde, eğer yanılgı sadece kişisel kimlik düzeyindeyse ve öldürülen ile hedeflenen kişi hukuken eşdeğerse, bu hata kasten öldürme kastını ortadan kaldırmaz. Fail yine kasten öldürmeden sorumlu olur. Bu nedenle Yargıtay, mağdurun kimliğinde yanılmayı çoğu durumda temel suç tipi bakımından önemsiz kabul etmektedir.

Bununla birlikte TCK m. 30/2, nitelikli hâllerde hataya özel bir önem vermektedir. Eğer fail daha ağır cezayı gerektiren nitelikli unsurun gerçekleştiğini zannetmiş ama gerçekte o unsur yoksa, hatasından yararlanır. Aynı şekilde fail, nitelikli unsurun mağdur bakımından mevcut olmadığını bilmeden hareket etmiş olabilir. Bu durumda da nitelikli hâlin kişiye mi, fiile mi bağlı olduğu önem kazanır.

Örneğin fail, babasını öldürdüğünü sanırken aslında başka bir kişiyi öldürmüşse; üstsoyu öldürme mağdura bağlı bir nitelikli hâldir. Bu nedenle şahısta hata nedeniyle fail kural olarak bu ağırlaştırıcı sebepten yararlanır ve temel kasten öldürmeden sorumlu tutulur. Buna karşılık fiile bağlı nitelikli hâllerin, örneğin yakarak öldürme gibi, hata durumunda da uygulanabileceği yönünde Yargıtay içtihadı bulunmaktadır.

Dolayısıyla burada temel prensip şudur: şahısta hata çoğu zaman temel suç tipini ortadan kaldırmaz; fakat mağdura bağlı nitelikli hâller bakımından failin lehine sonuç doğurabilir.

III. Yargıtay’a Göre Mağdurun Kimliğinde Yanılma: Temel Suç Tipi Bakımından Kural Olarak Önemsizdir

Ceza Genel Kurulu’nun son dönem kararlarında mağdurun kimliğinde yanılmanın, temel suç tipi bakımından çoğu durumda önemsiz olduğuna açık biçimde işaret edilmektedir.

Ceza Genel Kurulu 2022/347 E. , 2023/381 K.

Mağdurun kimliğinde yanılmış olmak kanuni tanıma uygun haksızlığın gerçekleşmesi bakımından ilke olarak önemsizdir Sapmanın önemsiz olması durumunda fail tarafından işlenen fiil, arka plandaki kişiye yüklenebilecektir Zira suçun konusunda yanılma düşünülen ve gerçekte tecavüze uğrayan konunun farklı olmasını ifade etmektedir Eğer her iki konu aynı değerde ise failin suçun konusu hakkındaki yanılgısı önemsizdir Buna göre, azmettirmede fail istenilen kişiyi değil de yanılma sonucu farklı bir kişiyi öldürmüş ise bu yanılgı gerek fail gerekse azmettiren bakımından önemsizdir.

Bu kararın önemi büyüktür. Çünkü Ceza Genel Kurulu, “aynı hukuki değerde iki kişi arasında hata” bulunduğunda, failin temel suç bakımından kastının ortadan kalkmayacağını açıkça ortaya koymaktadır. Kasten öldürmede korunan değer insan hayatı olduğuna göre, A yerine B’nin öldürülmesi kural olarak yine kasten öldürme suçunu oluşturur.

Benzer doğrultuda Ceza Genel Kurulu’nun 2022/211 sayılı kararında da, azmettirme bağlamında dahi yanlış kişinin öldürülmesinin temel suç tipi bakımından önemsiz olabileceği vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, mağdurun bireysel kimliğini suçun maddi unsurundan ziyade çoğu zaman tali bir özellik olarak değerlendiren çağdaş ceza hukuku anlayışıyla uyumludur.

Buradan çıkan sonuç şudur: Eğer fail, “bir........

© Hukuki Haber