1. Giriş: Kambiyo Senetlerinin Fonksiyonu ve Uyuşmazlık Haritası

Kambiyo senetleri (çek, bono, poliçe), ticari yaşamda “hızlı ve güvenli ödeme/finansman” ihtiyacına cevap veren; devredilebilirlik, şekle bağlılık ve soyutluk (mücerretlik) özellikleriyle öne çıkan kıymetli evrak türleridir. Bu senetlerin ekonomik işlevi, alacaklıya güçlü bir tahsil imkânı sağlarken, borçlu bakımından da senedin şeklen geçerli düzenlenmesi ve irade dışı imza/temsil/tahrifat ihtimalleri sebebiyle ciddi riskler doğurur.

Uyuşmazlıkların büyük kısmı iki “çekirdek savunma” etrafında toplanır:

1) İmzaya itiraz (imza inkârı / sahtecilik iddiası): Senette yer alan imzanın borçluya ait olmadığı ileri sürülür. Bu savunma, senedin borçlu bakımından bağlayıcılığını kökten sarsar.

2) Borca itiraz: İmza borçluya ait olmakla birlikte borcun bulunmadığı, sona erdiği veya takip şartlarının oluşmadığı ileri sürülür (ödeme, ibra, zamanaşımı, yetki itirazı, teminat senedi iddiası, kambiyo vasfı yokluğu vb.).

Bu iki savunma tipi, hem kambiyo takibinin (İİK) hızlandırılmış rejiminde hem de genel mahkemelerde açılan menfi tespit/istirdat davalarında farklı sonuçlar üretir. Bu makalede, özellikle kambiyo senetlerine özgü takipte (kambiyo takibi) imzaya ve borca itirazın usulü, ispat yükü, sorumluluk ve yaptırım sonuçları; TTK, İİK, HMK hükümleri ve örnek yargı kararları ekseninde sistematik biçimde incelenecektir.

2. Kambiyo Senetlerinde Şekle Bağlılık: Çek ve Bononun Zorunlu Unsurları

Kambiyo senetlerinin “kambiyo senedi” olarak işlem görmesi, kanunun aradığı zorunlu unsurları taşımasına bağlıdır. Bu bağlamda:

• Bono (emre yazılı senet) için TTK m.776; “bono” ibaresi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası gibi zorunlu unsurları sayar.

• Çek için TTK m.780; “çek” ibaresi, kayıtsız şartsız havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası gibi unsurları zorunlu kılar.

Uygulamada şekil eksikliği veya senet üzerinde düzeltme/tahrifat iddiaları, senedin kambiyo vasfını tartışmalı hâle getirir. Yargı uygulamasında, özellikle senet üzerindeki değişikliklerin (tarih/bedel/yer gibi) düzenleyen tarafından paraf veya imza ile onaylanmamış olması hâlinde “düzeltmenin yok hükmünde” sayılabileceği; bu durumda senedin düzeltme öncesi hâline göre değerlendirme yapılması gerektiği vurgulanmaktadır (örnek: Yargıtay 12. HD’nin imza/paraf ve tahrifat – imza incelemesi gereği yönündeki yaklaşımı).

Bu nedenle, “borca itiraz” veya “kambiyo vasfına şikâyet” hazırlanırken ilk adım her zaman şudur: Senet metni, zorunlu unsurlar ve senet üzerindeki düzeltmeler teknik olarak okunmalı; onaysız kazıntı/silinti/çıkıntı olup olmadığı belirlenmelidir. HMK m.207, onaysız kazıntı/silintinin inkâr hâlinde dikkate alınmayabileceğini düzenleyerek genel ispat hukukunda da bu tartışmayı besler.

3. Çekte İbraz, “Karşılıksızdır” İşlemi ve Takip Şartları (5941 s. Kanun m.3)

Çek, klasik doktrinde “görüldüğünde ödenmesi gereken” bir ödeme aracıdır. Bununla birlikte, Türk hukukunda ileri tarihli çek uygulaması ve 5941 sayılı Çek Kanunu’nun düzenlemeleri sebebiyle, takip şartları bakımından kritik bir eşik vardır:

• Hukuki takip yapılabilmesi için çoğu durumda çekin kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibrazı ve “karşılıksızdır” işlemi yapılması şarttır (5941 s. Kanun m.3/8 vurgusu).

• Bankanın belirli bir tutarı ödeme yükümlülüğü ve “karşılıksızdır” işleminin nasıl yapılacağı (çek arkasına şerh, kısmi ödeme vs.) uygulamada hem icra takibinin dayanak belgelerini hem de sorumluluk tartışmalarını belirler.

Bu çerçevede, çek uyuşmazlıklarında borçlu savunmaları ikiye ayrılır:

(i) Çek üzerinde imza bana ait değil (imzaya itiraz – mutlak defi niteliği ağır basar)

(ii) İmza bana ait ama çek kambiyo vasfında değil / ibraz şartları oluşmamış / zamanaşımı var / borç yok (borca itiraz veya kambiyo hukuku bakımından şikâyet).

4. Kambiyo Takibinde İtiraz Rejimi: 5 Gün, İcra Mahkemesi ve Takibin Durması Meselesi

Kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takipte (İİK m.167 vd. sistematiği içinde) borçluya ödeme emri gönderilir ve ödeme emrinde borçluya “itiraz ihtarları” açıkça yazılır. İİK m.168, iki temel itiraz yolunu açık biçimde düzenler:

• İmzaya itiraz: Senetteki imza bana ait değil (5 gün içinde icra mahkemesine).

• Borca itiraz: Borç yok/ödendi/zamanaşımı/ yetki gibi itirazlar (5 gün içinde icra mahkemesine).

Bu........

© Hukuki Haber