İman edip salih ameller işleyenlere gelince—biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz—işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.(el-A`râf 7/42)

A'râf sûresi 42. ayeti, İslam düşüncesindeki sorumluluk, insan kapasitesi ve ilâhî adalet ilişkisini âdeta özetler. “İman edip salih ameller işleyenlere gelince—biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz.” şeklindeki ilahî beyan, yalnızca uhrevî bir kurtuluş müjdesi vermekle kalmaz, aynı zamanda İslam'ın temel hukuk ve ahlak felsefesinin sınırlarını çizer. Bu yazıda söz konusu ayetin belâgat açısından barındırdığı teskin edici ve hukuk kurucu üslup incelenecek; ardından bu evrensel ilkenin kelâm ilminde “mâ lâ yutâk ile teklîf” (güç yetirilemeyenle yükümlü kılma) etrafında dönen tartışmalara nasıl yön verdiği değerlendirilecektir. Ayrıca ayetin, İslam fıkhında zorluk hallerinde ibadetlerin uyarlanmasını sağlayan meşakkat-teysîr (zorluk-kolaylaştırma) prensibine kaynaklık etmesi ile dindarlığı “vitrin dindarlığı”ndan çıkarıp erişilebilir, adil ve mutedil bir zemine oturtan tarihsel ve etik boyutları ele alınacaktır.

Ayetin Üslup Özellikleri

Belagat açısından bu ayette dikkat çekici olan şey; iman, amel, ilâhî kolaylık ve cennet zincirinin çok yoğun bir üslupla kurulmuş olmasıdır. Önce inanç ve eylem zikredilir; hemen ardından insanı bunaltabilecek muhtemel bir soru cevaplanmaktadır: “Peki ya salih amellerin kapsamı çok genişse?” Cevap ara cümleyle gelir: “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. ”Böylece bu ilahi hitap, bir yandan içimize su serperken diğer yandan da kulluk sorumluluğumuzun sınırlarını çizer. Kelimelerin dizilişindeki ince işçilik açısından bakarsak bu ara cümle ile müminin içindeki tereddüt, hüküm tamamlanmadan giderildiğini görebiliriz. Sonra “işte onlar” anlamındaki ulâike (أُولَٰئِكَ) ile tahsis (inananları özenle ayırma) ve taltifte (onurlandırma) bulunulur; bu işaret zamiri, müminlerin konumunu yükseltir ve hayırlı akıbetlerini kesinleştirir. Ardından ashâbü’l-cenne (أَصْحَابُ الْجَنَّة) ifadesi gelir; “girecekler” değil, “cennetin ehli/yakınları” denilmesi, cennete aidiyet ve orada süreklilik hissini güçlendirir.

Kur’an ve Sünnette Kolaylık İlkesi

Bu ayet (el-A`râf 7/42), tek başına değil, Kur’an’ın daha geniş bir “yükümlülük ve kapasite” vurgusunun parçasıdır. Bu ayet ile konu yakınlığı olan ayetler şunlardır: “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” (el-Bakara 2/286);“Biz hiçbir........

© Haksöz