Donald Trump Çin’e giderek Xi Jinping ile Pekin’de kritik bir zirve yaptı. Görüşmelerde ticaret, yapay zekâ, Tayvan ve İran savaşı gibi konular ele alındı. Ziyaret 14-15 Mayıs 2026 tarihlerinde gerçekleşti ve Trump’a resmi tören düzenlendi. İki liderin görüşmesi sonrası Trump, “birçok sorunu çözdük” açıklaması yaptı ancak somut anlaşmaların ayrıntıları paylaşılmadı.

Şimdi aslında burada ele almak istediğim konu bu haberden ziyade; Çin nasıl bu kadar büyüdü? Çin’in bugün dünyanın en büyük ekonomik güçlerinden biri haline gelmesi elbette tek bir zeki hamle ile olmadı. Yaklaşık 200 yıllık çok sert kırılmaların, başarısızlıkların, açlıkların, iç savaşların ve ardından gelen disiplinli devlet politikalarının sonucu. Aslında Çin’in hikâyesi şu sorunun cevabı: ‘’ Bir ülke yüz milyonlarca aşırı fakir köylüyü nasıl dünyanın üretim merkezine dönüştürür?’’ 

1800’lerde Çin aslında çok büyüktü ama çökmeye başladı. Çünkü; sanayi devrimini kaçırdı. Avrupa; buhar makineleri, fabrikalar, modern bankacılık, bilimsel üretim, sömürge ticareti ile hızla yükselirken Çin hâlâ eski imparatorluk düzenindeydi. Sonra büyük kırılmalar geldi: First Opium War, Second Opium War, batılı devletlerin limanları zorla açtırması, Japon işgali, iç savaşlar, büyük kıtlıklar gibi. Bu evrede, Çin halkının önemli bir kısmı aşırı fakirdi ve köylüler çok düşük verimle çalışıyordu. 1949- 1976 Mao dönemi ülkeyi birleştirdi ama ekonomi felakete döndü. Bu dönemde bazı büyük değişimler oldu. Ülke merkezi otorite altında birleşti. Okuma yazma oranı arttı. Temel sağlık sistemi kuruldu. Altyapı başladı. Toprak reformu yapıldı. Ama ekonomik model sert devletçi modeldi. Devlet fabrikaları kontrol etti, tarımı kolektifleştirdi, piyasayı bastırdı. Sonuç; beklendiği üzere verimsizlik ve büyük felaketler…

Great Leap Forward (1958–1962) Mao bu evrede hızla sanayileşmek istedi. Köylüler tarladan çekildi, anormal üretim hedefleri kondu, yanlış veriler verildi. Ve tarihin en büyük kıtlıklarından biri yaşandı, on milyonlarca ölüm… Ardından Cultural Revolution, eğitim sistemi ve uzman kadrolar dağıldı, bilim insanları ve öğretmenler hedef alındı. Yani Mao dönemi evet siyasi birliği çok güzel sağladı ama ekonomik olarak Çin’i zenginleştiremedi. 1970’lerde Çin hâlâ çok fakirdi. Asıl dönüşüm Deng Xiaoping döneminde 1978 sonrasında başladı. Gerçek kırılma burada oldu çünkü Deng Xiaoping şunu farketti: İdeoloji insanları doyurmuyor. Ve onun o meşhur yaklaşımı: ‘’ Kedinin siyah veya beyaz olması önemli değil, fare yakalaması önemli.’’ Yani komünist görünelim ama kapitalizmi kullanalım. Bu inanılmaz bir karardı.

Eskiden köylüler devlet için çalışıyordu ama Deng, köylülere üretim özgürlüğü verdi. Yani çiftçilere fazla olan ürünü satma hakkı verdi. Tarım verimi patladı. Bu çok önemliydi çünkü; insanlar ilk kez para kazanmaya başladı ve açlık azaldı.

Peşinden ucuz iş gücü ve dev üretim kapasitesi ile dünyanın fabrikası olmayı seçtiler. Batılı şirketlere gelin burada üretin, işçilik ucuz, devlet destek verir ve büyük limanlar kurarız dediler. Böylece: tekstil, oyuncak, elektronik sonra teknoloji üretimi Çin’e kaydı. Örneğin; Apple Inc. ürünlerinin büyük kısmı Çin’de üretildi. Binlerce küresel şirket üretimi Çin’e taşıdı. Elbette Çin tamamen serbest piyasa olmadı. Özel ekonomik bölgeler kuruldu bu bölgelerde kapitalizmi test ettiler. Örneğin; Shenzhen. Burası eskiden küçük bir balıkçı kasabasıydı. Devlet bu bölge için vergi avantajı verdi, yabancı yatırım çekti, üretim merkezleri kurdu ve bunun neticesinde bugün Shenzhen: teknoloji devi şehirlerden birine dönüştü. Bu model daha sonra tüm ülkeye yayıldı. Aslında Çin sadece ucuz işçilikle kalmadı eğitime ve mühendisliğe de aşırı yatırım yaptı. Milyonlarca mühendis yetiştirdiler. Bugün Çin; yüksek hızlı tren, batarya, güneş paneli, elektrikli araç, telekomünikasyon ve yapay zekâ alanlarında çok güçlü, örneğin: Huawei, BYD Company, Tencent, Alibaba Group gibi devler çıktı.

Ayrıca devasa altyapı yaptılar. Çin inanılmaz miktarda: yol, liman, tren, enerji santrali, fabrika, şehir inşa etti. Bu sayede: lojistik ucuzladı, üretim hızlandı, ticaret kolaylaştı. Birçok gelişmekte olan ülke üretim yaparken lojistikte boğulurken Çin bunu agresif şekilde çözdü. Ayrıca burada Çin’in en büyük farklarından biri: Batı’daki gibi sürekli hükümet değişimi yaşamamasıdır. Ek olarak devlet: 5 yıllık, 10 yıllık, 30 yıllık sanayi planları yaptı.

Örneğin: hangi sektör büyüyecek, hangi teknolojiye yatırım yapılacak, hangi şirket desteklenecek önceden planlandı. Bu bazen verimsizlik yarattı ama büyük ölçekli dönüşüm sağladı. Çin toplumunda: yüksek tasarruf, yoğun çalışma, eğitim baskısı, aile odaklı ekonomik yükselme, çok güçlüdür. Bu kültür: sermaye birikimini, üretim disiplinini,........

© Habererk