Geçtiğimiz hafta bitkilerde daha fazla verim elde etmeye yönelik ıslah çalışmalarından söz etmiştik. Bitkilerdeki dönüşüm çarpıcıdır; ama hayvanlar söz konusu olduğunda tablo daha da karmaşık bir hal alır. Çünkü hayvanlar yalnızca verim için değil, davranış, karakter ve insanla ilişki biçimi açısından da seçilime sokulmuştur.

Köpek (Canis lupus familiaris), bu sürecin en eski ve en iyi belgelenmiş örneğidir. Genetik analizler, köpeklerin gri kurttan (Canis lupus) en az on beş bin, olasılıkla kırk bin yıl önce ayrışmaya başladığını göstermektedir. İnsanlar, belki de başlangıçta farkında olmaksızın, onlara yakın durmayı tercih eden ve saldırganlık eşiği daha düşük olan bireyleri beslediler. Zamanla bu, bilinçli bir seçime dönüştü. Günümüzde dünyanın dört bir yanında yüzlerce köpek ırkı yaşamaktadır; minik Chihuahua’dan devasa İrlanda tazısına, güçlü Saint Bernard’dan atletik Greyhound’a kadar uzanan bu yelpaze, insan yönlendirmeli seçilimin yarattığı biyolojik çeşitliliği göz önüne serer.

YABANİ GÜMÜŞ TİLKİLER

Rus genetikçi Dmitry Belyaev’in 1950’lerden başlayarak tilkiler üzerinde yürüttüğü evcilleştirme deneyi, bu sürecin nasıl işlediğini laboratuvar koşullarında kanıtlamıştır; yalnızca insanlara dostane davranan bireyler seçilerek, birkaç on yıl içinde yabani gümüş tilkiler, evcil hayvan davranışı sergileyen bireylere dönüştürülmüştür. Bu deney evcilleştirme sendromunu da ortaya koyar aynı zamanda: seçilen hayvanlarda sarkık kulaklar, kıvrık kuyruk, renkli tüyler ve dişilerde üreme döngüsünün uzaması gibi morfolojik değişimler gözlemlenmiştir. Bu örnekler, davranışsal seçilimin, bedenin şeklini nasıl yeniden şekillendirebileceğinin çarpıcı kanıtlarıdır.

[Bu dönüşümün temelinde, nöral krest hücrelerindeki değişimlerin tilkilerin beden yapısını, hormonal sistemini ve sinirsel gelişimini daha embriyo evresinden başlayarak şekillendirmesi yatar. Tek bir örnek: kurtlar ve diğer yırtıcılarda kulaklar çoğunlukla diktir çünkü olası avı ya da yaklaşan bir tehlikeyi duymak için her an tetikte olmaları gerekir. Oysa evcilleşmiş ve insanlarla birlikte yaşayan bir tilkinin buna gereksinimi yoktur; kulakların düşük olması bir sakınca yaratmaz. Benzer şekilde, yabani atların zebraları andıran kısa ve dik yeleleri de evcilleşme sürecinde uzun ve dökümlü bir biçime dönüşmüştür; çünkü yoğun çalılık ve ormanlık alanlarda yelenin takılma riski büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.]

Sığır (Bos taurus), yaklaşık sekiz bin yıl önce Orta Doğu’da yabani tur (Bos primigenius) soyundan evcilleştirilmiştir. Turun bedeni iri, boynuzları büyük ve mizacı öfkeliydi; zamanla seçilen sığır ırkları ise ya süt verimine, ya et kalitesine ya da tarım arazilerinde çeki gücüne göre şekillenmiştir. Günümüzün Holstein inekleri günde otuz-kırk litre süt verebilirken, yabani turlar yalnızca yavrularını beslemek için süt üretirdi; seçici ıslahla bu kapasite onlarca kat artırılmıştır. Benzer şekilde koyun (Ovis aries), yabani muflonlardan yaklaşık on bin yıl önce evcilleştirilmiş; yün verimi, et kalitesi, kuyruğun yağ içeriği gibi ölçütlere göre onlarca farklı ırka ayrılmıştır.

Domuz (Sus scrofa domesticus), yabani domuzdan en az dokuz bin yıl önce Yakın Doğu’da evcilleştirilmiştir; Çin’de bundan bağımsız bir evcilleştirme sürecinin yaşandığına dair genetik kanıtlar da bulunmaktadır. Tavuk (Gallus gallus domesticus) ise Güneydoğu Asya’nın yabani kırmızı orman horozundan (Gallus gallus) türemiş; binlerce yıllık seçilim sonucunda hem et hem de yumurta açısından verimli yeni ırklar geliştirilmiştir. Günümüzde yumurta tavuğu bir yılda üç yüzü aşkın yumurta üretirken, yabani atası bunu yalnızca on ila on beş kez başarabilmekteydi.

TARİHİ DEĞİŞTİREN HAYVAN

At (Equus ferus caballus), Orta Asya steplerinde yaklaşık altı bin yıl önce evcilleştirildi. Yabani Przewalski atı (Equus ferus przewalskii), bugün hâlâ yaşayan en yakın akrabası olarak kabul edilmektedir. Bugünküne göre çok daha küçük cüsseli olan ve önceleri eti, sütü için beslenen........

© Gazete Pencere