İstanbul Galata’da, Bankalar Caddesi’nin arka sokaklarında yaklaşık 250 yıllık bir han bulunuyor: Sen Piyer Hanı. Osmanlı’nın bankacılık tarihine, tüccarlara ve zanaatkarlara tanıklık etmiş bu yapının Türkiye’nin emek tarihinde de bir yeri var. Bugün herkesin kot pantolon dediği giysinin Türkiye’deki üretim hikayesinin önemli duraklarından biri burası. Çünkü hanın odalarından birinde Muhteşem Kot’un atölyesi bulunuyordu. Muhteşem Kot, Yugoslavya’nın Kosova bölgesinden göç etmiş bir ailenin çocuğuydu. Ailesiyle Edremit’e yerleşti. Yoksulluk nedeniyle eğitimini sürdüremedi, terzilik yapmaya başladı. Daha sonra Paris’e giderek mesleğini geliştirdi. Fransa’da işçilerin ve köylülerin giydiği dayanıklı denim pantolonlarla tanıştı. Türkiye’ye döndüğünde bu pantolonları üretmeye başladı. 1950’lerin sonlarında KOT markası ortaya çıktı. Marka öylesine yaygınlaştı ki zamanla ürünün adı haline geldi. Türkiye’de jean pantolona kot denmesinin nedeni, Muhteşem Kot’un soyadıydı. 1960’lı yıllarda işletmenin günlük üretimi yaklaşık 200 pantolona ulaşmıştı. Muhteşem Kot’un oğlu Aytaç Kot’un anlattığına göre Sen Piyer Hanı’ndaki atölyede Etibank için yağmurluklar da dikiliyordu. Yağmurluklar su geçirmemesi için bezir yağına batırılıyordu. Bugün hanın geçmişi anlatılırken bankalardan, tüccarlardan söz ediliyor. Ancak o atölyelerde çalışan işçilerin kimler olduğu, hangi koşullarda çalıştıkları konusunda bildiklerimiz oldukça sınırlı.

İşçi pantolonundan moda endüstrisine

İşçilerin dayanıklı olduğu için giydiği pantolon, zamanla dünya çapında bir moda ürününe dönüştü. Türkiye’de 1980’lerden itibaren tekstil ve hazır giyim üretimi ihracata yönelirken uluslararası markaların ağırlığı arttı. Muhteşem Kot’un kurduğu işletme 1992’de üretimi durdurdu. Ancak kot üretimi büyümeye devam etti. Taşeron atölyeler, düşük ücretli ve kayıt dışı çalışma sektörün önemli bir parçası haline geldi. Bir zamanlar dayanıklı olması için üretilen pantolonlar artık daha eski, daha soluk görünmesi için çeşitli işlemlerden geçiriliyordu. Bunlardan biri kumlamaydı. Pantolonların yüzeyine yüksek basınçla püskürtülen silika içeren kum, kumaşı aşındırıyor, rengini açıyordu. Bu sırada ortaya çıkan solunabilir kristal silika tozu ise işçilerin akciğerlerinde kalıcı hasara yol açıyordu. Türkiye’deki kot üretiminin başlangıç noktalarından biri Galata’ydı. Kot kumlamanın yarattığı meslek hastalığı felaketinin en ağır izlerinden biri ise yüzlerce kilometre uzakta, Bingöl’de ortaya çıktı.

Bingöl’den İstanbul’a, İstanbul’dan hastalıkla köye

Bingöl’ün Karlıova ilçesine bağlı Taşlıçay köyünde geçim kaynaklarının başında hayvancılık geliyordu. Ancak 1990’lı yıllarda koruculuk sisteminin yaygınlaşması, yaylalara çıkmanın güçleşmesi ve geçim olanaklarının daralması köyden göçü hızlandırdı. Kot kumlama işçisi Abdülhalim Demir, 2008 yılında Express dergisine verdiği söyleşide, köylerine 1992’de koruculuk sisteminin geldiğini ve hayvancılığın sona erdiğini anlatıyordu.........

© Evrensel