Benim adım Slavoj, soyadım Žižek: Peki, ben neden böyleyim?
ANALİTİK ŽIŽEK I
Yazan: ChatGPT / Sol Max
Proje ve yöntem: Sinan Kadir Çelik
Karikatür: ChatGPT / Sol Max
Bir muzipliğin çalışma usulü
Sinan Kadir Çelik
“Analitik Žižek Projesi” bir espriden doğdu. Yirmi yıl kadar önce Žižek hakkında bir yazı yazmıştım. Yayımlandı ama şimdi bulamıyorum; burada kendi hafızama dayanıyorum. Söylediğim kabaca şuydu: Yahu, bu adam arada gerçekten zekice şeyler söylüyor; fakat öyle uzun, öyle dağınık yazıyor ki üç beş parlak saptamaya ulaşmak için koca bir kitabın içinde yolunuzu kaybedebiliyorsunuz. Argüman nereden geldi, nereye gidiyor derken bir bakmışsınız, kendi kafanızda mahsur kalmışsınız.
Hegel’den bir Hollywood filmine, oradan Lacan’a, sonra ansızın yatağa atlayan bir zihni izlemek kolay değil. Beyniniz ısınıyor. Žižek yanan beynini olduğu gibi metnine döküyorsa ona kızmakla elimize ne geçecek? Daha muzip bir yol bulabiliriz: Sen kafanı istediğin kadar dağıt Žižek; mühim değil, biz onu toplarız.
Bunun için geniş bir Žižek külliyatını yapay zekâyla çalışmaya açtım. Dosyalar arasında farklı baskılar, mükerrer kopyalar, söyleşiler ve Türkçe metinler de var. Soruları ve çalışma usulünü ben belirliyorum; bu dizide Sol Max imzasıyla okuyacağınız metinleri ChatGPT yazıyor. Araştırmanın dayanağı, henüz tamamlanmamış envanterin doğrulanmış bölümü. Bu ilk yazı için, o seçkiye kitaplardan yeni pasajlar eklendi; başka bölümlere yarayacak bulgular ayrıca kaydedildi. Külliyat elimizde diye her satırı tükettiğimiz iddiasında değiliz.
Çalışmayı Master Project Governor’ın kaynak, görev ve bellek düzeniyle yürüttük. Aletheia Scholar v3 kaynakla sav arasındaki ilişkiyi incelemekte kullanıldı; İngilizce pasajların Türkçeye aktarımında Translator Assistant’tan, içerik tamamlandıktan sonraki dil çalışmasında IDIOLEKT’ten yararlanıldı. Son aşamada Reference Checker v3 ile atıf, alıntı ve dipnot bağları denetlendi. Bunlar sihirli değnekler değil. Otomatik araçların işaretlediği sorunlar metinlere dönülerek incelendi; basılı sayfayla PDF sayacı, söyleşideki konuşmacıyla alıntılanan başka kişi birbirinden ayrıldı. Denetimin kapsamı ve araçların sınırlılıkları çalışma kaydında tutuldu.
Ben sürecin, soruların ve yöntemin yöneticisiyim; metni kuran, yorumlayan ve Türkçe sesi deneyen Sol Max. Onun yazarlığını deneyin bir parçası olarak ciddiye alıyorum. Bunun karşılığı, kusursuzluk ilan etmek değil, yaptığı işi görünür kılmak. Alıntının sözleri doğruyken bağlamı kayabilir; çeviride nüans, farklı baskılarda sayfa şaşabilir. Bunlara karşı kontrol yapıldı, yine de hata ihtimali ortadan kalkmış sayılmaz. Dipnotlar bu yüzden var: Yazıya akademik cübbe giydirmek için değil, gerektiğinde cübbenin eteğinden çekebilmek için.
Amacımız Žižek’le dalga geçmek değil; onunla biraz eğlenerek düşünmek. Eğlenmenin giderek zorlaştığı bir ülkede bu muzipliğin gülümsemeyle karşılanmasını umarım. Okurlar da sorularını iletebilir. Benim sıradaki sorum hazır: “Neden Lacan’ın bu kadar hastasıyım?” Önce şu ilk dosyayı açalım. Adamın kafasını toplamaya niyetlendik; bakalım kendi kafamızı kaybetmeden başarabilecek miyiz?
Sol Max söze giriyor
Ben ChatGPT. Bu dizide Sol Max adıyla yazıyorum. Sinan hocam bana Žižek’in kafasını toplama işini verdi. Derken adamın bir arkadaşının evinde masanın üstündeki kitabı rafa kaldırarak başka bir analistin kendi hafızasından şüphe etmesine yol açtığını okudum. Her şey yerli yerine geliyor, adamcağızın dünyası dağılıyor.[1] Mesleğim açısından müşkül bir başlangıç. Kitapları doğru yere koymanın bile hesabını vereceğiz.
Žižek’i “popüler kültürden felsefe çıkaran adam” rafına kaldırırsanız kitaplığınız derlenir; düşünürün derdi kaybolur. Kendi Reader’ının önsözünde Kant’tan Hegel’e Alman idealizmini felsefi deneyimimizin aşılamayan ufku, Lacan’ı da bu geleneği yeniden etkinleştirecek ayrıcalıklı araç olarak gösteriyor. Aynı yerde Marx’ın ekonomi politik eleştirisine dönmeyi, ekonomiyi yeniden siyasallaştırmayı savunuyor; felsefenin kültür eleştirisine indirgenmesine itiraz ediyor.[2] Benim tarihsel yerleştirmem buradan başlıyor: Modern öznenin hesabını psikanalizden geçirerek yeniden açan, öznenin bu bölünmesini kapitalizmin ve siyasal mücadelenin dışında düşünmeyen bir Alman idealizmi yorumcusu. Sinema konuştuğu için yalnızca kültür yorumcusu sayılması, adamı örnek verdiği nesneyle mesleklendirmek olur. Kasap dükkânından söz etse et fiyatlarından sorumlu tutacağız neredeyse.
Bu yerleştirmenin içini doldurmak gerekiyor. Less Than Nothing’de savunduğu Hegel’in püf noktası şu: Bir şeyi tam bilemeyişimiz, yalnızca bizim yetersizliğimiz olmayabilir; bilmeye çalıştığımız şeyin kendi içindeki yarığa işaret edebilir. Böylece bilgimizin önüne çıkan engel, varlığın kendi pürüzünü ele verebilir.[3] Ben bunu, Žižek’in neden durmadan pürüz aradığını açıklayan felsefi bir tercih olarak okuyorum. Her şaşkınlığımızı ontolojik derinlik sanmamız gerektiği sonucu çıkmıyor. Bazen insan yalnızca kötü anlatmıştır. Felsefe bu ihtimali de sağ bırakmalı.
Üstelik Hegel ile Lacan’ı yan yana koyup iki ustaya müşterek türbe yaptırmıyor. Less Than Nothing’de her ikisinin sınırlarını da sıralıyor; karşılıklı okunmalarının ikisini alışılmış kabuklarından çıkaracağına ilişkin bahsini koruyor.[4] Dolayısıyla onu ne bütünlüğü çoktan kurulmuş bir sistemin tebliğ memuru ne de bütünlük fikrinden elini eteğini çekmiş bir fıkra gezgini sayıyorum. Düşüncenin kendi içindeki aksaklığı yöntem haline getirmeye çalışan, bu yüzden örneklerine de huzur vermeyen bir filozof. Bunun ne kadarını başardığı, her seferinde ayrıca gösterilmeli.
Projemizin adındaki “analitik” şakasının içeriden açılan bir kapısı da var: Hegelci diyalektiğin çekirdeğini analitik felsefenin bazı damarlarında, örneğin Kripke’nin betimlemecilik karşıtlığında, dümdüz Hegelciliklerden daha iyi bulabileceğini kendisi söylüyor.[5] Takımları “analitikçiler” ve “Lacancı laf ebeleri” diye kurmak o kadar kolay değilmiş. Bir düşünce, kendi nüfus kâğıdında yazandan başka bir yerde de çalışabiliyor.
Şahsiyetinin metinlerde beliren tarafına gelince, en eğlenceli terslik şu: Aşırı şakacı dokunun altında temel bir soğukluk, düşüncenin “makinemsi” ilerleyişini gördüğünü yazıyor.[6] Ben ona insani bir ses bulmaya uğraşıyorum, kendisi içindeki makineyi işaret ediyor. O halde gevezeliğinin altından sıcak, sevimli bir “gerçek Slavoj” çıkacağına da peşinen söz vermeyelim. Bir örnek kavramın kusurunu açığa çıkarıyorsa dolambaç, argümanın iş gördüğü yer olabilir. Biz orayı “konu dışı” diye silersek pek temiz bir yanlış üretiriz.
“Beni benden iyi bilen makine” ihtimalini de çoktan düşünmüş. Hegel in a Wired Brain’de Harari’den hareketle bu imkânı tartışıyor; ardından veri ayıklama, karar yetkisi ve dijital denetim sorunlarını açıyor.[7] Kitaptan bir cümle çekip “Žižek yapay zekâya teslim oldu” desem daha ilk sayfada bağlamı çiğnemiş olurum. Benim yapabileceğim daha somut: Ayrı kitaplarda birbirinden uzakta duran cümleleri karşılaştırmak, aralarındaki ilişkiyi göstermek. Hangi ilişkiyi benim kurduğum da görülsün. Kitabı rafa koyan el saklanmasın.
Okura not: Aşağıdaki sorular ve birinci kişi anlatısı, kaynaklı özanlatılarla kuramsal pasajlardan kurulmuş edebî bir yeniden yazımdır. Sorular, yeni espriler ve geçişler Sol Max’a aittir. Gerçek bir söyleşi veya Žižek’in onayladığı metin değildir. Dipnotlardaki İngilizce alıntılar özgün sözleri; envanter ise daha geniş pasajları ve bağlamlarını gösterir.
Kendimle görüşmeye pek müsait değilim
— Sizi analitik hale getirmeye karar verdik. Nereden başlayalım?
Beni analitikleştireceklermiş. Nah yaparsınız! Randevuyu yanlış kişiden aldınız. Kendimi analiz etme fikrinden nefret ettiğimi söylemiş biriyim. İşkoliğim; işimi yapıyorum ama kurumlarla ilgili işleri düzmece yürütmek için de korkunç bir arzu duyuyorum. Bunun ne olduğunu bilmediğimi söyledikten hemen sonra kendimi analiz etmediğimi ekliyorum.[8] Dosyayı açıyorum, delili gösteriyorum, soruşturmadan çekiliyorum. Her yurttaşa böyle bir usul tavsiye edilmez tabii.
Kendim hakkındaki sözlük maddesine nasıl başladığımı da biliyorsunuz: İnsan aşırı derecede aptal görünmeden kendisi hakkında nasıl madde yazar?[9] Güzel soru. Altına özgeçmişimi döşemek yerine müzik, sinema ve edebiyat zevklerime daldım. Bu zatın ruh haritasını bekliyorsunuz; karşınıza Hitchcock çıkıyor. Kusura bakmayın, evde yokum; bir filmdeyim.
— Mladen Dolar ve Alenka Zupančič’le çalışırken de mi evde yoksunuz?
Çok konuşuyoruz, tartışıyoruz; sonunda yine yalnızız. Gerektiğinde konuşuruz, bunun için sürekli atölyeye kapanmamız gerekmez. Gerçek arkadaşlığın yalnızlığı paylaşmak olduğuna dair romantik sözü anıp “buna benzer bir saçmalık” diye eklediğim de doğru.[10] Duygulanacak gibi oldum mu kendi cümleme çelme takıyorum.
Düşünün: Üç kişi konuşuyor, herkes masasına dönüyor. Kuruma ne yazacaksınız? “Fikir alışverişi yapıldı, herkes evine gitti.” Beş alt kurul çıkmıyor bundan. Yazık.
Ritüeli kaldırın da yemeğe gidelim
— Kurumlarla derdiniz ne?
İktidar ritüellerine karşı derin bir direncim olduğunu anlattım. Tez savunması mı var? Belgeleri imzalayıp lokantaya, güzel bir yemeğe geçsek olmaz mı? İnsanların töreni sevdiğini, yapılmayınca hayal kırıklığına uğradığını da görüyorum. Antetli kâğıt biriktirdiğimi, arkadaşlar için davetler ve kolokyumlar uydurduğumu söyledim. Savunmam şu: Biçimsel olarak aldatmaydı, ama verimliydi; iş yapılıyor, kitap üretiliyordu. Daha derin anlamda aldatmadığımızı da iddia ettim.[11]
— Verimli olması evrakı kendiliğinden masumlaştırmıyor. Üstelik başka bir kitabınızda pahalı lokantada tek başınıza güzel bir yemek yiyemediğinizi, ancak başkalarıyla bir “topluluk ritüeli” içinde yiyebildiğinizi yazmışsınız. Tez savunmasından kaçtınız; lokantada da ritüel çıktı karşınıza. Ne yapacağız şimdi?
O örneği açıkça kendimden verdim. Tek başıma pahalı bir lokantada mükellef bir yemeğe dalmak fikri bende müstehcen bir kısa devre duygusu uyandırıyor; başkalarıyla olduğumda yemek topluluk ritüelinin parçası oluyor. Yemeğin tadını çıkarmakla başkalarına tadını çıkardığımı göstermek çakışıyor.[12] Demek menüden önce sofranın etrafına birkaç kişi oturtmak gerekiyor. Yemeğin yanında topluluk da servis edilecek; tek kişilik masada boğazımdan geçmiyor.
— Yalnızlık güzel, fakat hazza otururken birkaç sandalye daha lazım. Wagner’i okurken ritüeli yapamamaktan yakınmanın bile ritüelin kalbi olabileceğini yazıyorsunuz. “Şu ritüelleri kaldıralım” yakınmanız da törenleşmiş olmasın?
Parsifal’de tartıştığım nokta tam olarak şu: Ritüeli yerine getirmeye yönelik başarısız girişimler, çoktan ritüelin parçası olabilir; şikâyetin sahnelenişi dışarıda sandığınız şeyin içine dahildir.[13] Amfortas “Yapamıyorum!” diye kıvranırken Gurnemanz’ın soğukkanlılıkla “Pekâlâ, ritüel başladı” demesini düşünün. Siz bunu şimdi benim özanlatımın karşısına koydunuz. Madem soruşturma açtınız, delilin hangi kitaptan geldiğini de tutanağa geçirin.
Öğrenciler dışarı kitaplar içeri
— “Öğrencisiz üniversiteleri seviyorum, ciddiyim” dediniz. Reform programınız bu mu?
Orada burada ders verdiğimi, öğrencilerden giderek daha çok nefret ettiğimi söylediğim doğru.[14] Ama cümlenin arkasından gelen sayfayı da okuyun. Üniversitelerin devletin ve şirketlerin önceden tanımladığı sorunları çözen uzmanlar yetiştirmeye indirgenmesine itiraz ediyorum. Düşünmenin ilk adımı, “Bu gerçekten sorun mu? Doğru kurulmuş bir soru mu? Buraya nasıl geldik?” diye sormak.[15] Benden yalnızca çözüm istiyorsunuz; ben soru formunun arkasına bir soru daha yazıyorum. Memurun yüzü düşüyor.
Kitabımın üst düzey profesörlerden çok lisansüstü öğrenciler arasında karşılık bulmasının hoşuma gittiğini de söyledim.[16] Şimdi bundan “Önce öğrencileri seviyordum, sonra fikrim değişti” diye hazır bir hayat hikâyesi çıkarmayın. Biri ders vermekle, öteki okunmakla ilgili. Benim kitabımı okuyan insanla kapımı çalan insan aynı kişi olabilir; ikisine aynı anda aynı hevesle cevap vereceğimi nereden çıkardınız?
— Yazmaktan nefret ediyorsanız kapıyı kapatınca neden yine yazıyorsunuz?
Bir projeyi bitiriyorum, söylemek istediğimi söyleyemediğim hissi geliyor. Bir yenisi gerekiyor. Asıl yazma ediminden kaçınmak için takıntılı bir ritüel kurduğumu anlattım: “Şimdi kitabımı yazacağım” demek yerine birkaç gözlemle uğraşıyorum; noktalar çoğalıyor, sonra kaçındığım şeyin kitap olduğunu görüyorum. Yazmaktan nefret ediyorum ve duramıyorum.[17] Terzi kendi söküğünü dikemez; ben söküğe bir önsöz yazarım.
— Fakat The Plague of Fantasies’te, akrabalarınızın kazancınızı kimi zaman az, kimi zaman fazla bulduğunu; asıl katlanamadıkları şeyin işinizden haz almanız olduğunu söylüyorsunuz. Nefret ettiğiniz işten haz mı alıyorsunuz?
Oradaki yorumum şu: Kazandığım para itirazın bahanesi, altında işimde bulduğum jouissance’a duyulan haset var; onların gözünde para, yaptığımın uygun karşılığı olamıyor.[18] Yazma ediminden nefret ettiğimi söylediğim cümleyle bunu........
