İsmail Cem Doğru’nun şiiri, modern Türk şiirinde “verili olan modern öznelliğin ve hakikatin” reddine dayalı özgün bir şiirdir. Şairin 2023 yılında yayımlanan Çiçek Kokusu İllegal yapıtı, hakikat ve illegalite ilişkisini temel alan bir estetik anlayışla yazılmıştır. Bu yazıda Doğru’nun şiiri, Foucault’nun hakikat-özne kavramları bağlamında ele alınacaktır. Yazının temel iddiası Doğru’nun şiirinin Foucault’nun belirttiği gibi “tarih tarafından her an yeniden oluşturulan bir özne” arayışının estetik alandaki temsili olduğudur.

Foucault modern özneyi, güç ilişkileri tarafından hem bireyselleştirilen hem de baskı altında tutulan iki kutuplu bir kısıtlamanın içinde görür. Güç ilişkileri, yalnızca baskılayan değil, bilgiyi ve hakikati üreten ve böylece kendini normalleştiren bir yapıdır. Bu bağlamda sanat, salt estetik bir değer değil, mevcut hakikati ve hakikati üreten söylemin sınırlarını zorlayan, çatlaklarını açığa çıkaran bir mücadele alanıdır. Foucault’un düşünceleri temelinde İsmail Cem Doğru şiiri, güç ilişkilerinin hakikat ve söylem ile insanı kısıtlamasına karşı “illegal” bir hakikat alanı inşa eder. Bu şiirsel eylem, şairin toplumun maruz kaldığı hakikat ve söylem baskısını açığa çıkaran ve bireyin kendi öznelliğini yeniden kurmasına aracılık eden sanatsal bir başkaldırısıdır. Doğru’nun şiiri, güç ilişkilerinin kendi kurguladığı yasallık içindeki bir hakikat oyununa karşı illegali bir yöntem olarak önerir ve bu bağlamda sanatın bir toplumun özgürlüğü için önemini temsil eder.

İllegal Öznenin İnşası ve Yabancılaşma

Şairin illegal kavramı, yasal bir ihlalden ziyade, verili toplumsal normların ve mekanikleşmiş dünya düzeninin dışına taşan her türlü duygu ve eylemi temsil eder. “Çiçek kokusu” doğayı, masumiyeti ve estetiği temsil ederken; bu kokunun “illegal” olarak nitelenmesi, modern dünyada güzelliğin ve şiirin “aykırılık” veya “suç” haline geldiğini imler.

Foucault, bilgi öznesinin önceden ve kesin olarak verilmiş olmadığını, toplumsal pratikler tarafından tarihsel olarak kurulduğunu savunur. İsmail Cem Doğru’nun şiir serüveni de geleneksel ve toplumcu çizgiden, bireyin modernite karşısındaki parçalanmışlığını sorunsallaştıran sorgulayıcı bir çizgiye evrilmiştir. Bu sorgulama, Foucault’nun “hakikatin dışsal tarihi” olarak adlandırdığı; yani toplumsal denetleme ve gözetleme pratiklerinden doğan bilgi biçimlerine karşı bir direniştir. Modern insanın kendine yabancılaşması ve kalabalıklar içindeki mutlak yalnızlığı, şairin şiirlerinde modernite tarafından kurulmuş öznenin trajedisini somutlaştırır. Çiçek Kokusu İllegal yapıtında “yabancılaşma”, yalnızca lirik bir düzlem değil aynı zamanda modern öznenin varoluşsal parçalanmışlığını ve sistemle kurduğu sorunlu ilişkiyi ortaya koyan estetik bir zemindir. Kendine ait bir kimlik kurmaktan uzak; parçalanmış bir benlik ve dağılmış bir dikkat tarafından hapsedilmiş insan kendi kendini hakikati tekelleştiren sisteme teslim etmiştir.

“İllegal” Bir Hakikat Olarak Estetik

Foucaultcu perspektifle bakıldığında, sanatın ve estetiğin belirlenmiş legal mekanizmalara karşı bir direniş biçimi olarak kurgulanması, yalnızca görsel veya işitsel bir beğeni inşası değil, mevcut hakikat anlayışlarına, normatif yapılara ve özneyi nesneleştiren süreçlere karşı gerçekleştirilen mücadeledir. Sanatın bu potansiyeli legal yapıların söylemleri aracılığıyla oluşturulan hakikat algısına karşı insanın sahip olduğu en önemli direnme aracıdır. Sanat kurgulanmış hakikate ve söyleme karşı çıkarak bireyi baskı altına alan her türlü gücün “çatlaklarını ve yarıklarını” görünür kılar. Bu bağlamda sanat, sadece bir temsil biçimi değil, yerleşik güç yapılarını sarsan ve dünyayı anlamanın alternatif yollarını sunan bir “başkaldırma” olarak tanımlanır. İsmail Cem Doğru’nun şiirinde karşımıza çıkan “çiçek kokusunun illegalize edilmesi”, modern dünyanın mekanikleşmiş rasyonalitesine karşı estetik olanın nasıl bir başkaldırı aracı olacağını imgeleştirir.

Çiçek Kokusu İllegal’deki şiirlerin merkezinde yer alan “illegal” kavramı, hukuksal bir ihlalden ziyade, sistemin rasyonalitesine sığmayan her türlü insani duygu ve estetiği temsil eder. Kitapta “çiçek kokusu” gibi doğanın zarif bir unsuru “illegal” olarak nitelenerek, modern dünyada güzelliğin ve samimiyetin illegal hale geldiği bir “hakikat” kurgulanmıştır. Şairin hakikatin kurgulanmasında güzelliği savunması illegal eylem ile bütünleşir ve estetik bir mücadeleye dönüşür. Bu bağlamda şiir, dış dünyanın denetimli ve legal yapısına karşı, duyguların kuralsızlığını temsil eder. Doğru, estetiği yalnızca biçimsel bir araç olarak değil, doğrudan bir isyan olarak görür. Bu isyan kaba bir slogan düzeyinde değil, dilsel ve düşünsel olarak gerçekleştirilir. Çiçek, koku ve renk gibi doğal unsurlar; betonun ve rasyonel düzenin karşısında estetik bir isyan ve illegal olana karşı toplumun ve bireyin duyarsızlığı ile bir hesaplaşmadır. Bu hesaplaşma Doğru’nun şiirsel söyleminde mizahı merkeze koyar. Bu mizahi söylem baskı altındaki insanın duyarsızlığı karşısındaki tavra karşı tepki olarak adeta bir oyun kurar. Bu oyun içinde öyle görünüyor ki İsmail Cem, illegal olanın zihinlerde duyarsızlık ile nasıl meşrulaştırıldığını göstermek istiyor. Tahakküme karşı kurduğu oyun vasıtasıyla illegali umursamayan kişilerin tarihsel bir özne olarak deneyimlediği illegalliğin insani bir deneyime dönüşmesini ve böylece algısal hakikatin dayatma, zorlama olmadan her defasında insanı manipüle ederek umursamazlığı onların kendi rızaları ile bir deneyime dönüştürmesini anlatır. Doğru’nun şiirsel söylemi, kurulan oyunun bir hakikat icadının nasıl olduğunu ve icat edilmiş hakikatin illegaliteye nasıl dönüştüğünü serimler. Hakikat belleklerde bir göz kırpma anı kadar yer ederken manipülatif söylem süreklilik kazanır ve algılar hakikatin yerine geçer. Legal olanın icadına razı olan insan illegal olanı da umursamaz. Yani İsmail Cem Doğru bu umursamaz tavra karşı bir duran bir şiir ile karşımızdadır.

“Bay Aksi” ve İronik Benlik

İsmail Cem Doğru’nun tüm eserleri üzerine konuştuğumuzda, kendisi tarafından yaratılan Bay Aksi karakterinden de bahsetmemiz gerekir. Bay Aksi, modern yaşamın dayattığı ciddi, nesnel ve faydacı tutumun karşısında kendi benliğini korumak isteyen çirkinliğe alışmayı reddeden ve normal olanın bayağılığına karşı tepki olarak aksileşmiş bir karakterdir. Bu bağlamda “aksi” olmak, normal olanı kabul etmemek, sistemin dayattığı tekdüze ve standart iletişim diline karşı imgesel ve mizahi bir söylemi savunmak anlamına gelir. Bay Aksi’nin alaycı ve sorgulayıcı tavrı insanı konfor alanından çıkarır ve böylece aksilik kurulu sistemin kendi devamlılığını sağlamak için dayattığı ciddiyetin insanlar tarafından kutsanmasına estetik bir tepki haline gelir. Bu karakter, sadece aksi bir şair portresi çizmez aynı zamanda bayağılık içindeki insanın içine düştüğü durumun mizahını yapar. Bu mizah, şiirsel söylemin mekanikliğini yıkar ve farklı, alışılmadık bir imgesellik kurar.

Foucault, öznenin önceden verili olmadığını, bizzat tarihin ve söylemsel stratejilerin içinde “her an yeniden oluşturulan” bir kurgu olduğunu savunur. İsmail Cem Doğru tarafından icat edilmiş Bay Aksi, kurgulanmış bir dünyada “nasıl hâlâ insan kalınabileceği” sorusunun bir cevabı olarak kurgulanmış bir karakterdir. Bay Aksi, sistemin dayattığı “mekanikleşmiş birey” kimliğine karşı, kendi “illegal” hakikatini inşa eden aykırı bir öznellik biçimi olarak belirir. Bu, Foucault’nun bahsettiği “yeni öznellik biçimlerinin ortaya çıkışı” ile uyumlu olarak estetik bir inşadır.

Dilin Yabancılaşması ve Anlamın Yıkımı

Şair, insanın yabancılaşmasını sadece anlamda değil, dilin yapısal bozumuyla da görünür kılar. Yerleşik dil kalıplarının ve tamlamaların yıkılması, okurun zihnindeki konfor alanını yıkar. Yerleşik dilin bu yıkımı, öznenin kendisine, topluma ve doğaya yabancılaşmasının sonucudur. Şair, imgeyi estetik bir isyan ve gücün hakikati bir baskı aracına dönüştürmesine tepki olarak kurgular. İsmail Cem Doğru, insani ve toplumsal güç unsurlarının kendi hakikatlerini legal hale getirmesine karşın dilin içinde illegallik, tersinelik kurmak ister. Legal olanın dilsel tahakkümüne karşı illegal imgeselliğin tahakkümü. Onun şiirinde imgeler verili dili sadece bozmaz aynı zamanda tersine çevirir ve dili mücadelenin temel zemini yapar. Mizahi söylem hem şiiri hem de şairi dışsal bir legallikten bağımsız bir şekilde çirkinliğe ve algısal hakikate karşı yeniden kurar. Yeniden kurulan şiirsel söylem, sürekli denetlenen ve gözetlenen insanın legal ve illegal olan karşısındaki sıradanlaşmış tutumuna karşı şairin direnme şeklini temsil eder. İsmail Cem Doğru’nun şiirinde estetik isyan, yalnızca anlamsal bir tercih değil, dilin yerleşik hiyerarşilerini hedef alan bilinçli bir yapısal bozumdur. Şair, dili sistemin manipülatif bir iletişim aracı olmaktan çıkarıp, itirazın ve direnmenin zemini haline getirir. Bu tavır okurda sarsıntı yaratır ve dilin alışılmış işleyişine karşı estetik bir isyan niteliği taşır. İsmail Cem, dili önce parçalayarak ve sonra yeniden kurarak, sistemin dayattığı söylem biçimlerine karşı “illegal” bir hakikat alanı kurar.

Sonuç: Doğal olanın İllegalleşmesi

Bugünün dünyasında her şeyi ölçülebilir ve satılabilir hale getirirken, ölçülemeyen insani özleri sistem dışına iterek “illegal” bir alana mahkûm eden güç odaklı anlayışa karşı insan tükenmişlik içindedir. Bu noktada Çiçek Kokusu İllegal’deki şiirler ve şiirsel söylem, illegalize edilen yaşamın anlamlı kılınmasını ve tekrar doğal düzleme yerleştirilmesini savunarak sistemin bireyi kimliksizleştirme politikalarına karşı bir başkaldırıdır. İsmail Cem Doğru’nun şiirleri, hakikatin insanın kendi içindeki estetik deneyimde olduğunu imler. İnsanın duygu ve düşünce dünyası sisteme uymasa dahi kendi kimliğine uygun olarak yaşamaya devam etme cesaretini göstermesi şiirsel zeminde ancak estetik bir isyanla mümkün olacaktır.

Doğru’nun şiirleri hakikati sadece bir temsil aracı değil, aynı zamanda yeni öznellik biçimleri yaratan politik bir tavırdır. Şair, güç ilişkilerinin normal kıldığı algısal hakikatlerin ötesinde, insanın kendi yaşamını bir şair duyarlılığıyla yeniden kurabileceği bir özgürlük anlayışını işaret eder. Bu estetik isyan, mevcut hakikat rejimlerini sarsma ve bireyi kendi varoluşunun etik öznesi kılma konusundaki dönüştürücü gücünün insanda her daim bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Son kertede Foucault’nun hakikat oyunu ile Doğru’nun estetik isyanı bize şunu söyler; İnsanın kimliğini, varoluş anlamını hedef alan sistemin güç ilişkileri tarafından kurgulanan hakikatine karşı insan kalabilmek sanatla, estetik bir isyanla mümkün olabilir. Foucault, bize hakikatin nasıl kurgulandığını göstererek bu “verili” dünyada özgürleşmenin yolunu gösterirken; İsmail Cem Doğru, bunu illegal ilan edilmiş duyguların estetik gücüyle yapar.

© Ek Dergi