Kentlerin geçmişten günümüze kadar gelen tarihleri, gelenekleri, fiziki dokuları kent belleğini oluşturur. Kent belleği kentin kimliğidir. Her kentin belleğinde, geçmişin izlerini bugüne taşıyan mahalleler, sadece fiziki dokularıyla değil, yaşatılan hikâyeleri ve sosyal ilişkileriyle anlam kazanır. Ancak uzun bir ihmal sonrası hızlı ve plansız kentsel dönüşüm süreçleri, bu belleğin katmanlarını silerek kentleri kimliksizleşme tehlikesiyle karşı karşıya bırakmaktadır.

Darağacı Semti de bu kayıpların belirgin biçimde hissedildiği alanlardan biridir. Bir zamanlar zanaatkârların işlikleri, komşuluk ilişkileri ve ortak yaşam kültürüyle kente özgün bir karakter kazandıran Darağacı, bugün yerini parçalanmış sosyal yapıya, yok olmaya yüz tutmuş mekânsal belleğe ve kopuk bir kent kimliğine bırakmaktadır.

Darağacı resmi olmayan bir kentsel dönüşüm alanının ortasında kalmış Umurbey Mahallesi sınırları içerisinde yer alıyor. İlk yerleşimin Osmanlılar zamanında olduğu resmi kayıtlardan anlaşılıyor. İzmir limanına yakınlığı nedeniyle İzmir’in ilk sanayi bölgesi oluşuyla da dikkat çekiyor. İlk döneminde un değirmenleri, yağ fabrikaları, Sümerbank basma fabrikası, havagazı fabrikası gibi sanayileşme dinamikleri bu bölgede yer alıyor. Buna bağlı olarak da bu fabrikalarda çalışan işçilerin, Rum, Ermeni ve Yahudi göçmenlerin, tüccarların yerleştiği mahalleler oluşuyor. Osmanlı döneminde bölge ibadethaneleri ve sosyal ilişkileri ile bir mahalle kültürünü oluşturuyordu. O dönemin önemli ticaret ve üretim merkezi Darağacı İzmir’in ilk sanayileşme hareketinin başladığı bölge…

Darağacı’nın sözcük anlamı idamların yapıldığı mekanizmadır. Darağacı denen mekanizmaların Osmanlı döneminde burada kurulması ve infazların bu bölgede yapılması nedeniyle bölgeye Darağacı adı verilmiş. Bazı kaynaklarda idamların buradaki ağaçlarda da yapıldığına dair bilgiler karşıma çıktı. Konunun ilgimi çekmesinde gördüğüm bir fotoğrafın etkisini uzun zamandır unutamıyorum. Fotoğrafta bir infaz sırasında elinde çekirdek külahları ile insanların infazı izlediklerini ve durumu umursamadıkları görülüyor. Bu bir bakıma o dönem idam cezasının kanıksandığının ifadesidir bence.

Bölgenin değişim sürecinde 1923 yılındaki nüfus mübadelesi ve akabinde yaşanılan toplumsal değişimler etkili oluyor. Kültürparkın yapılandırıldığı bölgede o yıllarda Ermeni Mahallesi yangınının da bölgede yaşayan azınlıkların bölgeyi terk etmelerinde etkili olduğu söyleniyor. Kültürel kimlik, çok kültürlülük bu değişimden payını alıyor. Sanayileşmenin de bundan etkilendiği söyleniyor. Osmanlı döneminde başlayıp Cumhuriyet döneminde devam eden bölgedeki sosyal dokunun değişimi kent belleğinden de yavaş yavaş siliniyor. Sebep sonuç ilişkisi içerisinde yeni bir döneme geçiliyor. Artık bölgede fabrikalar kapanmıştır, başka modern binalara taşınmıştır, sınıf değiştiren sakinler de başka semtlere taşınmıştır. Darağacı artık bölgenin geçmişinde atalarının olduğunu bilen kadim sakinlerine kalıyor.

Bugün Darağacı geçirdiği bütün dönüşümlere rağmen hala bir meskun mahaldir. Kadim sakinlerinin dışında Suriyeliler ve diğer iç göçlerle gelen halk buraya yerleşmiştir. Genellikle kaportacı ve benzeri iş atölyelerinin olduğu bir yer gibi görünüyor. Bölgeyi gezerken Göç idaresi Müdürlüğü’nün kayıt güncelleme merkezinin burada olduğunu gördüm. Mahallenin çok eski binalarla dolu olması kiraların diğer bölgelere nazaran daha düşük olmasını ve giderek göçmenlerin buralara yerleşmesini etkilediğini düşündürüyor.

Darağacı Mahallesi, son yıllarda sanatsal etkinliklerle yeniden gündeme gelmiştir. Sanat kolektiflerinin ve bireysel sanatçıların katkılarıyla, mahallede duvar resimleri (murallar) ve çeşitli sanat projeleri hayata geçirilmiştir. Bu girişimler, bölgenin kültürel kimliğini yeniden inşa etmeyi amaçlamakta ve mahalle sakinlerinin katılımını teşvik etmektedir. Ancak, bu çabalar, kentsel dönüşüm projeleri ve ekonomik baskılar nedeniyle sınırlı kalmakta ve istenen sonuçları tam olarak verememektedir.

2016 yılından itibaren buraya yerleşen sanatçıların kurduğu Darağaç Kolektifi’nin Darağacı’nı sürdürülebilir bir semt haline getirmek için buraya sanat merkezleri açtıkları ve bazı sanatçıların burada yaşamaya başladıkları söyleniyor hatta gece toplantıları, etkinlikler olduğunu gösteren videolar medyada yer alıyor. Fakat eskinin üzerine yapılan murallar, graffitiler, enstalasyonlar eskiliği , unutulmuşluğu, hüznü ve çaresizliği mahallenin metruk, virane sureti ile paylaşıyorlar. Sanatçı arkadaşlar arasında bölgeyi hiç bilmeyenler olduğu gibi bilip de gitmeyenlere de rastlıyorum çünkü mahalleye ulaşım oldukça zor. Okuduğum bazı yazılar yapılan çalışmaların fazlasıyla romantize edildiğini düşündürüyor.

Sakinlerinin gelen ziyaretçilerin ilgisinden hoşlanmadıklarını burada yaşayan bir beyle yaptığım konuşma sırasında anladım. Şöyle bir ifade ile karşılaştım; “Biz burada farelerle mücadele ederken entelektüel kesim, sanatçılar bölgeden nemalanmaya çalışıyorlar.” Yapılan çalışmaların halktan kopuk olarak yapıldığı düşünülebilir.

Darağacı Semti’nin geleceği için yapılması gereken, yalnızca fiziksel mekânın yenilenmesi değil, belleğin ve toplumsal ilişkinin yeniden inşasıdır. Bunun için öncelikle dönüşüm süreçlerine mahalle sakinlerinin, esnafın, göçle gelenlerin ve sanatçıların aktif olarak dahil edildiği katılımcı bir planlama yaklaşımı benimsenmelidir. Yapılan çalışmaların sürekliliği de önemlidir. Tarihî ve endüstriyel yapıların tescillenerek onarım ve yeniden işlevlendirme yoluyla korunması, bölgenin kimliğini görünür kılacak önemli bir başlangıç olacaktır. Aynı zamanda yerel ekonomiyi güçlendirecek küçük ölçekli üretim atölyelerinin desteklenmesi ve kamusal alanların iyileştirilerek sosyal etkileşimin teşvik edilmesi, mahallenin yaşam kültürünü yeniden canlandırabilir. Sanatsal üretimin ise bölgeye dışarıdan bir müdahale gibi değil, sakinlerle birlikte kurulan ortak bir hafıza çalışması olarak ele alınması, Darağacı’nın hem geçmişini hem de geleceğini iç içe yaşatmaya yönelik en güçlü adımlardan biri olacaktır.

KAYNAKÇA

Gezegen24. (2022). Tarih dolu unutulmuş bir semt: Darağacı. https://gezegen24.com/izmir-daragaci/

Yeni Gün Gazetesi. (2025). İzmir, Darağaç’ta idam ediliyor: Endüstriyel miras gökdelenlere karşı. https://www.gazeteyenigun.com.tr/haber/25075244/izmir-daragacta-idam-ediliyor-endustriyel-miras-gokdelenlere-karsi

Wikipedia. (n.d.). 20 Darağacı. https://tr.wikipedia.org/wiki/20_Dara%C4%9Fac%C4%B1

Uruk, Y. (2022). Darağacı’nın diğer gizemleri. https://www.gazeteyenigun.com.tr/makale/17183279/yasar-uruk/daragacinin-diger-gizemleri

© Ek Dergi