“Bir kaygı
Kemiriyor içimi!”
GILGAMIŞ

İnsanın temel varoluşsal fenomenlerinden biri ölümdür. Ölüm, insanı kendi sonluluğuyla yüzleştiren, yaşamını ve eylemlerini anlamlandırmaya zorlayan en temel deneyimlerden biridir. Düşünce tarihinde ölüm fikrinin en erken ve en çarpıcı anlatımlarından birini sunan Gılgamış Destanı, bu varoluşsal serüvenin en güçlü metinlerinden biridir. Destanda ölümün kaçınılmazlığı şu dizelerle dile getirilir: “Birdenbire / Hiçbir şey kalmaz geriye / Akarsuya karışan susineklerinden / Güneşi gören yüzlerden! / Uyuyan da birdir / Ölen de! / Asla çizilmedi / Ölüm’ün sureti; / Yine de ezelden beri / Tutsağıdır onun, insanoğlu!” (Bottero, 2013: 187). Bu dizeler, ölümün yalnızca biyolojik bir son olmadığını; insanın varoluşunu belirleyen temel bir gerçeklik olduğunu gösterir. Ölüm düşüncesi, böylece insanın ontolojik ufkunu kuşatan ve yaşamını anlamlandırma çabasını harekete geçiren asli bir sorun hâline gelir.

Hatta denebilir ki ölüm, birçok semavi din açısından insanın dünyevi varoluşunun son eşiğini oluşturur. Bu yönüyle ölüm, insanın dünyayla son teması; son muhakemesi, son iç çekişi, son monoloğu ve belki de son itirazıdır. Ölüm böylesine kaçınılmaz bir hakikatken, insanın yaşamda kalma ve daha da önemlisi ölümsüz olma arzusu da onun varoluşunun ayrılmaz bir yönü olarak karşımıza çıkar. Bir yanda ölümsüzlüğü arzulayan insan, diğer yanda ise sonlulukla belirlenmiş yazgısı vardır. İşte insanın trajedisi, bu iki gerçeklik arasındaki gerilimde şekillenir.

Peki, ölüm ile yaşam arasındaki bu ince çizgide yazının ve sanatın yeri nedir? Bu soru, insanın varoluşunu anlamlandırma çabasının merkezinde yer alır. Çünkü yazıya ya da sanata yalnızca estetik bir faaliyet olarak yaklaşmak, onun insanın varoluşuna ilişkin temel işlevlerini gözden kaçırmamıza neden olabilir. Felsefe tarihine bakıldığında, farklı düşünce geleneklerinin sanata merkezi bir rol atfettiği görülür. Bunun nedeni, sanatın yalnızca estetik haz üreten bir etkinlik değil; aynı zamanda insanın kendini ifade ettiği, değer yarattığı ve dünyada kalıcı bir iz bırakabildiği bir varoluş alanı olmasıdır. Nitekim birçok düşünür açısından özgürleşme ya da felsefi kurtuluş, sanatla kurulan ilişki üzerinden anlam kazanır. Örneğin Friedrich Nietzsche, çağının dekadansını aşmanın imkânını yaşamı olumlayan bir değer yaratımında görür. Bu yaşamı olumlama ise kültür, sanat ve felsefe aracılığıyla somutlaşır. Nietzsche’nin ortaya koyduğu üstinsan ideali de tam bu noktada, yeni değerler yaratabilen yaratıcı insanı ifade eder. Böylece sanat, yalnızca estetik bir etkinlik olmanın ötesine geçerek insanın dünyada kalmasını sağlayan ve onu zamana karşı dirençli kılan temel varoluş biçimlerinden biri hâline gelir. Bu anlamda insan, sanat ve kültür aracılığıyla ölümü bütünüyle ortadan kaldıramasa da onu kültürel bellekte bir ölçüde askıya alır.

Böylece sanat, yalnızca estetik bir etkinlik olarak değil, aynı zamanda insanın etik ve ontolojik sorunlarını görünür kılan bir düşünme alanı olarak da karşımıza çıkar. Peki, insanlık tarihinde sanatın kurumsal biçimlerinden önce, insanın estetik arayışını ve varoluş deneyimini dışavuran temel araç neydi? Binlerce yıl boyunca insanın kültürel birikimi ve varoluşunu anlamlandırma çabası iki temel ifade biçimi üzerinden taşınmıştır: söz ve yazı. Çünkü “Başlangıçta Söz vardı.” (İncil, Yuhanna 1:1). Bu ifade, sözün yalnızca bir iletişim aracı değil, aynı zamanda anlamın, belleğin ve varoluşun kurucu ilkesi olarak kavrandığını göstermektedir.

Söz ve Yazı

Söz ile yazı arasındaki temel fark nedir? İnsan, tarih boyunca bu iki ifade biçimine hangi anlamları yüklemiştir? Görünen o ki yazı, yalnızca bilginin ve kültürün aktarımını sağlayan bir araç olarak değil, aynı zamanda onları kalıcı kılan bir bellek olarak kavranmıştır. Ancak asıl soru şudur: İnsan neden yazar? Yazıyı neden kalıcı hâle getirmek ister? Bu sorulara verilebilecek en temel yanıtlardan biri, insanın zamana direnme arzusudur. Yazmak, yalnızca bir düşünceyi kayda geçirmek değil; onu geleceğe taşımaktır. Bir şair de çoğu zaman yalnızca duygularını dile getirmek için değil, o duyguların tarihe ve zamana kazınmasını istediği için yazar. Bu anlamda “yazmak direnmektir” sözü, aynı zamanda “zamana direnmek” şeklinde de okunabilir. İnsan, yaşamının sonluluğuna rağmen dünyaya kök salmak ister. Yazı ise bu kök salma arzusunun en güçlü ifadelerinden biridir.

Aynı soru mağara duvarlarına ilk kez resimler çizen arkaik insan için de sorulabilir. Onun amacı yalnızca gündelik yaşamı kayıt altına almak mıydı, yoksa zamana tutunma arzusunu görünür kılmak mı? Bu sorunun kesin bir yanıtı olmayabilir.........

© Ek Dergi