Hukuksal Emperyalizm: Geç Emperyalizmde Uluslararası Hukuk ve Bağımlılık
Son dönemdeki savaşlar ve emperyalist müdahaleler, uluslararası hukuku kamuoyu tartışmasının merkezine geri getirdi; bu durum genellikle “kurallara dayalı düzenin” krizi iddiaları arasında yaşanıyor. Uluslararası hukuk ve emperyalizmin birbirine zıt olgular değil, aynı tarihsel bütünlüğün çelişkili boyutları olduğunu savunuyorum. Marksist siyasi ekonomi, hukuk, bağımlılık ve emperyalizm eleştirisinden yola çıkarak, uluslararası hukuki biçimin bağımlı toplumsal oluşumlar içinde nasıl içselleştirildiğini açıklamak için teorik bir aracı olarak hukuki emperyalizm kategorisini geliştiriyorum. Egemen devletler arasında hukuki eşitlik görünümü altında, uluslararası hukuk çerçevesi, tekel, eşitsiz değişim ve emperyalist egemenlik tarafından yapılandırılmış ilişkilerden soyutlanmaktadır.
Geç Emperyalizm ve Uluslararası Hukuk Biçimi
Bağımlı/çevresel toplumsal oluşumlardan merkezi olanlara değer (servet) transferlerine dayanan emperyalist sistem, kendi tarihsel oluşumunu içinde barındırır. Bu tarihsellik, kapitalizmin üretim ve toplumsal yeniden üretim kalıplarıyla, sınıf mücadelelerindeki ve devletlerarası sistemdeki güç dengeleriyle, krizlerle ve teknolojik dönüşümlerle, ayrıca emek dünyasındaki değişimlerle ilişkilidir.
Özetle, bu, kapitalist dünya pazarının siyasi ekonomisiyle ilgilidir. Kökenleri, ilkel birikim süreçlerine (ilk kamulaştırma) ve sömürgeciliğe kadar uzanmaktadır. Bu aşamada, Batı Avrupa’da feodalizm ve kapitalizm arasında bir geçiş döneminde, ticari sermayenin mantığı, kamulaştırma, hırsızlık, yağma ve korsanlıkla birlikte egemen olmaktadır.
İngiltere’nin ve daha az ölçüde Fransa’nın sanayileşmesinin ardından, Smithçi çizgilere dayalı, merkezi ülkeler tarafından imal edilmiş ve sanayileştirilmiş malların ihracatı ve sömürgelerden ve eski sömürgelerden ham maddelerin ithalatı esasına dayalı uluslararası bir iş bölümü kuruldu. Karl Marx’ın metanın ikili karakterine (hem kullanım hem de değişim değeri olarak) ilişkin analizinden yola çıkan Evgeny Pashukanis’in, kapitalist toplumda hukukun meta ilişkilerini yansıttığı (hukuki öznenin, bireyler arasındaki somut farklılıklardan soyutlanarak, onları metaların özgür ve eşit sahipleri olarak ele alarak oluşturulduğu) ve Robert Knox’un savunduğu gibi buna ırksallaştırmanın da eklenebileceği görüşüne vardığını vurgulamak önemlidir. 1 Bunlar birlikte, ticari ilişkileri ve dünya pazarının genişlemesini ifade eden soyutlama süreçlerini oluşturur. 2
Meta değişiminin genelleşmesiyle, yani kapitalizmin pekişmesiyle ve hayatta kalmak için emek gücünü satmaya mecbur kalan bir işçi sınıfının oluşmasıyla hem meta değişimi hem de hukuki biçim evrensel hale gelir. Irksallaştırma ise, kapitalist dünya pazarının oluşumuyla doğrudan ilişkilidir. Irksallaştırılmış halkların sınıflandırılması, hiyerarşileştirilmesi ve inşası, sömürü, mülksüzleştirme ve servet edinme ilişkilerinden soyutlama ve bunları örgütleme işlevi görerek eşitsizlikleri ve ayrıcalıkları sürdürür.
19. yüzyılın sonları ile İkinci Dünya Savaşı arasında yer alan ve “klasik emperyalizm” olarak adlandırılan dönem, V.I. Lenin tarafından teorik olarak serbest rekabetten tekele geçiş ve sermaye ihracatının mal ihracatına üstünlüğü olarak kavranan kapitalizmin yeni bir aşamasının pekişmesini ifade eder. 3
Lenin, bu yeni aşamanın beş temel özelliğini belirlemiştir: üretimin tekellerde yoğunlaşması, kapitalizmin serbest rekabetten tekelci kapitalizme dönüşmesi; bankaların yeni toplumsal işlevi; sanayi ve bankacılık sermayesinin birleşmesi veya iç içe geçmesiyle finans kapitalinin ve finansal oligarşinin ortaya çıkması; fazla sermaye göz önüne alındığında, bunun küresel ölçekte ihracatının gerekliliği; ve dünyayı etki alanlarına bölen, emperyalist uluslar arasında dünyanın toprak paylaşımıyla sonuçlanan uluslararası tekelci birliklerin oluşumu.
İşletmelerin yönetiminde sahipler ve yöneticiler arasındaki ayrışma, sermayenin baskın ve asalak bir kesimi olarak finansal oligarşinin egemenliği ve bir işçi aristokrasisinin oluşumu gibi yeni sosyal ve ekonomik dinamiklere ek olarak, kapitalizmin ve “klasik emperyalizmin” tekelci dönemi, devlet aygıtının işleyişinde de değişikliklere yol açtı.
Nikolai Buharin’in vurguladığı gibi, bu bağlamda ulusal devletler, kapitalistler arası rekabeti sürdürmek için militarize olurlar. 4 Yeni sömürgecilik, askeri müdahaleler, jeopolitik etki alanlarına bölünme ve hukukun “medenileşmemişleri medenileştirmek” için araçsallaştırılması, sermaye ihracatı, yeni pazarların açılması ve çevrede sosyal olarak üretilen servet, rant ve değerin ele geçirilmesi mantığına dahil edilir.
Şunu belirtmek gerekir ki, emperyalist sistemin tarihi doğrusal aşamalardan oluşan bir dizi olmaktan çok uzaktır. Aksine, sürekli olarak yeniden yapılandırılan, önceki süreçlerde zaten mevcut olan unsurların inkarı, korunması ve yerini almasının karmaşık bir hareketini ifade eder.
Uluslararası devrim stratejisi çerçevesinde, Batı cephesinde—özellikle Almanya ve Macaristan’da—ilk yenilgilerine rağmen, Rus Devrimi sömürgecilik karşıtı ve emperyalizm karşıtı bir sembol haline gelmeyi başardı. İkinci Dünya Savaşı’nda Nazi faşizminin yenilgisi ve sömürgecilik karşıtı hareketlerin yükselişi, Antonio Gramsci’nin “Amerikanizm ve Fordizm” olarak adlandırdığı şekilde, kapitalist kampın örgütlenme, üretim ve toplumsal yeniden üretim modellerinde dinamik değişikliklerle eş zamanlı olarak gerçekleşti. 5
Emperyalist sistem bağlamında, Amerika Birleşik Devletleri 1945’ten sonra kendisini başlıca hegemonik güç olarak pekiştirdi. Sosyalizme karşı mücadeleyi küresel ölçekte yöneten ve evrenselleştiren bir güç oldu. Sadece savaşçı ve sömürgeci olmaktan öte, Amerika Birleşik Devletleri, zorlamaya dayalı bir uzlaşma olarak anlaşılan hegemonyayı inşa etmeyi amaçladı.
Samir Amin, özellikle 1970’lerden sonraki çağdaş emperyalizmi, sermayenin uluslararasılaşmasının derinleşmesi ve tekelciliğin genelleşmesiyle karakterize edilen bir aşama olarak tanımlamıştır.⁶ Bunun temel özelliklerinden biri , küresel ölçekte işçi sınıfı tarafından üretilen artı değer kütlesinin gasp edilmesi yoluyla tekelci rantların emperyalist rantlara dönüşmesidir.
Bu aşamanın bir diğer özelliği de, Latin Amerika’da bağımlı sanayileşmeden şekil alan, emek süreçlerinin giderek artan sosyalleşmesi ve uluslararasılaşmasıdır. Amin’in savunduğu gibi, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, emperyalizmin biçimlerinde niteliksel bir dönüşüm yaşanmış, bu dönüşüm, rekabet eden çok sayıda emperyalizmden, sözde üçlü (Amerika Birleşik Devletleri, Batı Avrupa ve Japonya) etrafında yapılandırılmış kolektif bir emperyalizme geçişle işaretlenmiştir. 7
Bu yapılanmada, ABD hegemonyası dışsal bir güç olarak değil, ekonomik ulusötesileşmenin ve giderek uluslararasılaşan burjuvazilerin oluşumunun kurucu bir anı olarak kendini gösterir. Emperyalizmin bu tarihsel biçimi, üretim ve finansal süreçlerin ulusötesi entegrasyonunu genişleterek tekelin genelleşmesini hem korur hem de derinleştirir.
Bu, “küreselleşmiş bir burjuvazinin” ortaya çıkması veya ulusal devletlerin öneminin azalması anlamına gelmez. Devletler, rant ve değerlerin birikimi ve sahiplenilmesinin jeo-ekonomik ve siyasi merkezleri olmaya devam etmekte ve bu sürecin gerçekleşmesinde daha da merkezi bir rol oynamaktadır.
Emperyalizmin “klasik” döneminde olduğu gibi, devlet, tekelci rekabetin yoğunlaşmasıyla birlikte militarize olmuştur. Uluslararası hukuk, yeni sömürgeciliği ve halkların ve etnik grupların ırksallaştırılmasını kolaylaştırmada oldukça esnek olmuştur. Bununla birlikte, China Miéville ve Knox’un vurguladığı gibi, çağdaş emperyalizmde manda yönetimi, vesayet ve etki alanlarının getirilmesiyle bu ilişkiler daha karmaşık hale gelmiştir.⁸ Bu , militarizmin, ırkçılığın ve toprak kontrolünün ortadan kalktığı anlamına gelmez. Aksine, bu olgular genişlemiş ve ulusal hukuk sistemlerine nüfuz eden, emperyalist egemenliği güçlendiren uluslararası hukuk biçimlerinin gelişiminin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.
Sözde kurallara dayalı uluslararası düzenin inşası, devletlerin uluslararası sisteme dahil olma parametrelerini tanımlayan, birbiriyle bağlantılı bir dizi kurum, norm ve uygulama aracılığıyla somutlaşır. Örnekler arasında, Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası gibi çok taraflı kuruluşların rolü ve bunların koşullarının çevre ülkelerdeki makroekonomik politikaları yapılandırması; ticaret, fikri mülkiyet ve yatırımları düzenleyen Dünya Ticaret Örgütü’nün normatif rejimleri; ve “iyi yönetişim”, “yolsuzlukla mücadele”, “mali sorumluluk” ve “piyasa yanlısı reformlar” standartlarının yaygınlaştırılması yer almaktadır.
Buna, sermaye akışlarını düzenleyen ve yabancı yatırımları koruyan uluslararası anlaşmalar ve hukuki düzenlemeler de eklenmektedir. Ayrıca, çevre ülkelerdeki egemen sınıflar ve ast sınıfların kesimleri arasında fikir birliği oluşturmak amacıyla faaliyet gösteren özel vakıflar, iş örgütleri ve sivil toplum kuruluşları tarafından yürütülen sürekli ideolojik oluşum ve yayılım girişimlerini de içermektedir. Bu mekanizmaların tümü birlikte, egemenliğin sınırlarını belirleyen ve çağdaş kapitalizmde “medenilik” kriterlerini yeniden tanımlayan normatif ve politik bir çerçeve oluşturmuştur.
Önceki emperyalizm evresinde Kuzey ve Güney arasındaki ilişkiler Batı ve Doğu arasındaki ilişkilerin biçimleri olarak ele alınmışsa, bunların statik veya coğrafi kategorilerden çok daha tarihsel ve politik kategoriler olduğunu vurgulamak önemlidir. Doğu’da devlet her şeydi; yani sivil toplum zayıf ve yetersiz bir şekilde şekillenmişti; Batı’da ise sivil toplum daha kapsamlı ve karmaşıktı. Günümüz koşullarında, zayıf bir sivil toplumun dayatılması, emperyalizm tarafından tasarlanan Küresel Güney’in çevresel Batılılaşmasının bir parçasıdır.
Çevresel Batılılaşma, burjuva örgütlerinin ve kurumlarının artan karmaşıklığı ve alt sınıfların isyankar hareketlerini yatıştırma ve kendi saflarına çekme kapasiteleri aracılığıyla çevre ülkelerde sivil toplumun genişlemesine karşılık gelir. Bu süreç aynı zamanda, özellikle Anglo-Amerikan olanlar olmak üzere, ulusötesi kuruluşlar ve düşünce kuruluşlarıyla kapsamlı bir eklemlenmeyi de içerir. Carlos Nelson Coutinho’ya göre bu, “Küresel Kuzey” tarafından “sürüklenen” bir Batılılaşma ve küreselleşme sürecini ifade eder. 9
Dünyanın Kuzeyi ve Güneyi arasında, günümüzde küreselleşme olarak adlandırılan emperyalist bir tahakküm durumu devam etmektedir. Bu, şimdiye kadar “pasif”, asimetrik bir küreselleşmedir; Güney, ister putlaştırılmış bir “piyasa”nın misilleme tehdidi altında isterse -gerektiğinde- silahlı kuvvet kullanımı yoluyla Kuzey tarafından sürüklenmektedir. Bu nedenle sorular şu şekilde formüle edilebilir: İster “Doğu” ister “Batı” olsun, tüm Güney, dünyadaki mevcut güç asimetrisine son vermek için ortak bir mücadelede nasıl birleşebilir? Ve Güney’in, gezegenin alt kademe ülkelerinin bu mücadelesi, Kuzey’deki ilerici güçlerle nasıl birleştirilebilir? 10
Pashukanis ve Miéville tarafından geliştirilen........
