“Büyü, borçlan, daral, tekrarla” çözüm…
Enflasyondan teknoloji açığına, verimsizlikten gelir adaletsizliğine: Türkiye neden büyümesini kalıcı refaha dönüştüremiyor?
Türkiye’nin ekonomi tarihindeki en çarpıcı çelişki, büyüyememesi değil, büyürken aynı kırılganlıkları yeniden üretmesidir. Fabrikalar kurduk, yollar yaptık, ihracatı artırdık; fakat enflasyonu, döviz ihtiyacını, teknolojik bağımlılığı ve gelir adaletsizliğini kalıcı biçimde aşamadık. Elli yıl önce döviz darboğazını tartışıyorduk, bugün dış finansmana erişimi konuşuyoruz. Dün hayat pahalılığından yakınıyorduk, bugün satın alma gücündeki kayıptan. Sözcükler değişiyor; ekonominin temel soruları yerinde duruyor.
Bu tabloyu “Türkiye hiçbir şey başaramadı” kolaycılığıyla açıklayamayız. Dünya Bankası’na göre 2002–2022 döneminde yıllık ortalama reel büyüme yüzde 5,4 oldu, kişi başına reel gelir ikiye katlandı. Ancak aynı kurum, 2010’ların ortalarından itibaren verimlilik performansındaki zayıflamaya dikkat çekiyor. Demek ki mesele büyümenin varlığı kadar kaynağı, niteliği ve devamlılığıdır. Daha çok üretmek değerlidir; aynı kaynakla daha değerli üretmek ise kalıcı refahın temelidir.
1970’lerin petrol şokları ve döviz sıkıntısından 1980’lerin dışa açılmasına, 1990’ların kamu finansmanı sorunlarından 2001’in bankacılık reformlarına uzanan süreçte farklı modeller denedik. Sonraki yıllarda küresel likidite, kredi genişlemesi ve iç talep büyümeyi destekledi. Fakat her dönemin kazanımlarını koruyacak kurumsal sürekliliği yeterince sağlayamadık. Ekonomi yönetiminde kısa vadeli rahatlamayı, uzun vadeli dönüşümün yerine koyduğumuzda benzer faturalarla yeniden karşılaştık.
Enflasyonun ardında, büyümenin içinde biriken sorunlar
Birinci sorun, fiyat istikrarını kalıcı bir devlet politikası hâline getiremememizdir. UNU-WIDER çalışmasındaki dönem ortalamalarına göre tüketici enflasyonu 1980–1990’da yüzde 52,1, 1991–2001’de yüzde 74,6 düzeyindeydi. TCMB’nin yayımladığı TÜİK verisinde ise yıllık enflasyon Eylül 2026’da yüzde 29,73. Dönem ortalamalarıyla tek aylık yıllık oran aynı ölçü değildir; ancak birlikte bakıldığında fiyat istikrarı sorununun kuşaklar boyunca sürdüğünü gösteriyorlar.
Enflasyon yalnızca maliyet artışından doğmuyor. Üretim kapasitesini aşan talep, kur geçişkenliği, bütçe tercihleri, geçmiş enflasyona göre fiyatlama ve politika güvenilirliğindeki aşınma birbirini besliyor. Enerji veya gıda şoku fiyatları yükseltebilir; şokun sürekli enflasyona dönüşmesinde para ve maliye politikalarının tepkisi belirleyicidir. Çözüm; bağımsız ve hesap verebilir merkez bankası, tutarlı bütçe politikası, öngörülebilir düzenlemeler ve rekabetçi........
