Evrenin dili matematik olabilir mi ve her şey matematikle anlaşılabilir mi? Evet, bu soru hem bilimsel hem de felsefî açıdan güçlü bir şekilde “evet” cevabını alıyor kanımca. Ancak bu dilin evrenin özünde mi var olduğu, yoksa insan zihninin bir aracı mı olduğu tartışmalı bir konudur.

 Biz her ne kadar matematiği zorlandığımız, hatta nefret ettiğimiz bir alan olarak görüyor olsak bile onun hakkında yapıla­cak değerlendirme bir felsefedir ve oldukça derinliklidir. Ben de bu yazıda “derin matematik” konu­suna gireceğim. Bambaşka bir so­ru soracağım: Evrenin dili mate­matik olabilir mi ve her şey ma­tematikle anlaşılabilir mi? Bunu tartışmak istiyorum. Evet, “kâi­natın dili matematik olabilir mi?” sorusu hem bilimsel hem de fel­sefî açıdan güçlü bir şekilde “evet” cevabını alıyor kanımca. “Kâina­tın dili matematik.”

Bu söz, aslın­da Galileo’ya atfedilir. Galileo, ev­renin kitabının matematik diliyle yazıldığını söylemişti. Yani doğa­daki düzeni, hareketi, hatta kaosu bile anlamak için matematik bir anahtar gibi işlev görüyor. Evre­nin işleyişinde gözlenen düzen, ölçü, simetri ve yasalar matema­tikle ifade edilebiliyor. Ancak bu dilin evrenin özünde mi var oldu­ğu, yoksa insan zihninin bir aracı mı olduğu tartışmalı bir konudur. Mesela fizik yasaları matema­tikle yazılır. Newton’un hareket yasaları, Einstein’ın görelilik denklemleri, kuantum mekaniği formülleri hep matematiksel ifa­delerle açıklanır.

Doğadaki düzen, atomlardan galaksilere kadar her şey belirli ölçü, oran ve simetriy­le var olur. Bu düzeni tanımlamak için matematik kullanılır. Mo­dern kozmolojide evrenin geniş­lemesi, kara deliklerin davranışı, ışığın kırılması gibi olaylar mate­matiksel modellerle anlaşılır. Ma­tematik, sadece sayılar değil; aynı zamanda evrenin ritmini, simet­risini ve mantığını ortaya koyan bir dil. İlginç olan şu: Biz insanlar bu dili öğrenerek evrenle “konu­şabiliyoruz.”

Sence matematik evrenin keş­fedilmiş dili mi, yoksa bizim ev­rene anlam vermek için yarattığı­mız bir dil mi? Pisagor’dan devam ederek cevap arayalım.

Evrene kozmos adını veren ilk kişi Pisagor'dur. Kozmetik keli­mesinin kökü olan Yunanca te­rim, düzen ve güzelliğin eşit mev­cudiyetini ifade eder. Evren bir kozmostur, çünkü doğa feno­menleri geometrik biçim ve oran­tı içerir. Bu orantılar, şeylerin en zarif ve verimli şekillerde (doğa­nın bir gerçeğidir) açılmasına ve çalışmasına izin verir, aynı za­manda güzelliği de (ki bu bir de­ğerdir) ortaya çıkarır.

Bu şekilde, "gerçek" ve "değer" dünyaları ay­rı alanlar değil, doğal olarak iliş­kilidir. Daha geniş anlamda,........

© Dünya