“Yanacaksak beraber yanarız.” Açlık Oyunları

2027 hasadını belirleyecek ekimler yaklaşırken sü­re daralıyor. Brezilya çift­çisi mevsimlere direnerek paha­lı gübreyi toprağa vermeyi erteli­yor. Yaklaşık 176 milyon nüfuslu Bangladeş’in 700 bin tonluk fos­forlu gübre alımında pazarlık sü­rüyor; ekim takvimi beklemiyor. Ürün var; alım gücü yetişmiyor.

Atlantik’in öte yakasında ise New Orleans Limanı’na Fas’tan 54 bin ton TSP fosfat gübresi ula­şıyor. Trump yönetimi Fas fosfatı­na uygulanan telafi edici vergileri geçici askıya alarak ülkenin üreti­cisi OCP’ye Amerikan pazarının kapısını yeniden açtı. Washing­ton kendi çiftçisine yeni tedarik kanalı açarken Dakka finansman hesabıyla uğraşıyor. Hürmüz kay­naklı kükürt (sülfür) krizi, Güney Afrika’da Foskor’un fosforik asit üretimini durdurdu. Fosfat kayası üreticisi Kropz ise gerileyen satış fiyatları, artan maliyetler ve üreti­mini artırmakta yaşadığı güçlük­ler nedeniyle üretimi askıya al­dı. Avrupa’da yükselen doğal gaz maliyetleri amonyak üreticilerini negatif marja itiyor. Rusya, sülfü­rik asit ihracatını yasakladı bile. Ürede ipleri elinde tutan Çin geri dönüş peşinde. O kadar ki gübre ticaretinde devletler başrolde.

Suzanne Collins’in Açlık Oyun­ları’nda iktidar, üretimin ve gıda­nın dağılımını da yönetir. Gübre piyasasında da kaynağın varlığı, herkesin erişimini güvenceye al­mıyor. Ekim zamanı yaklaşırken başkentlerde alınan kararlar, li­manlara yönelen gemiler ve tar­lada bekleyen çiftçiler aynı hikâ­yede buluşuyor. Sofranın kaderi, tohum henüz toprağa düşmeden şekillenmeye başlıyor.

Üç kısaltma, tek sofra

Gübrenin alfabesinde N azot, P fosfor, K potasyum. Bu besinler birbirinin yerini tutmuyor. Üre­nin ucuzlaması fosfor açığını ka­patmıyor. Her harfin ayrı üretim zinciri ve maliyeti var.

Fosfor ve potasyum içerikle­ri etiketlerde PO ve KO eşdeğer­leriyle gösteriliyor. Doğal gaz­dan sağlanan hidrojen, havada­ki azotla birleşip amonyağa (NH) dönüşüyor; bu hammadde üre üretimini besliyor. Fosforik asit­le birleşen amonyaktan, azot ve fosfor taşıyan diamonyum fos­fat (DAP) ve monoamonyum fos­fat (MAP) üretiliyor. Triple süper fosfat (TSP) yoğun fosfor; tekli sü­per fosfat (SSP) daha düşük fos­forla birlikte kükürt ve kalsiyum sağlıyor.

Fosforik aside ulaşmak için fos­fat kayası, kükürtten üretilen sül­fürik asitle işleniyor. Hürmüz’deki sevkiyat aksamaları bu girdiyi pa­halılaştırıp asit ve gübre üretimi­ni sıkıştırıyor. Kükürt darlığı fos­fatlı gübre üretimini daraltırken fabrikaların fosfat kayasına tale­bini de azaltıyor. Güney Afrika’da­ki Kropz’un üretimi askıya alma­sı, sıkışıklığın madene kadar geri döndüğünü gösteriyor. Fosfat ka­yasına sahip olmak, onu kârlı bi­çimde üretmeye yetmiyor. Kayayı tarımsal güvenceye çevirmek için kükürt, enerji, kimya kapasitesi, lojistik ve finansman gerekiyor.

Kayanın fiyatı, sofranın bedeli

Namibya’nın deniz tabanında yıllık 3 milyon ton fosfat konsant­resi hedefleyen Sandpiper pro­jesine çevresel uygunluk verme­si, kaynak arayışının derinliğini gösteriyor. Diğer izinler ve çevre­sel tartışmalar sürerken fosfatın stratejik değeri........

© Dünya