Arapçada adl kelimesinin kökü, bir yükün iki tarafını denkleştirmek anlamına gelir. Deve kervanlarında yük bir yana ağır gelirse hayvan yorulur, yol uzar, sonunda yük devrilir. Toplum da böyledir: terazi bir yana eğildiğinde önce yorgunluk başlar, sonra kırgınlık, sonra devrilme.

Ömer b. Abdülaziz'in hilâfetinde bir vali, şehrinin surlarının yıkıldığını, onarım için para istediğini bildirdi. Cevap kısaydı: "Şehrini adaletle surla çevir, yollarını zulümden temizle."

Sâdî, Gülistân'da kral Nûşirevân'ın bir av sırasında yemek pişirilirken bir hizmetçiyi köyden tuz getirmeye gönderirken şöyle seslendiğini belirtir: "Bedelini öde, yoksa bu bir âdet olur ve köy harap olur." "Bir tutam tuzdan ne çıkar?" dediler. Cevabı bir medeniyet dersidir: "Dünyada zulümün temeli başta azdı. Her gelen üzerine bir şey ekledi ve bu hale geldi."

Padişah bir elmayı izinsiz koparırsa, köleleri ağacı kökünden söker. Yöneticinin küçük istisnası, maiyetinin büyük hakkı olur.

Alimlerin de en öncelikli görevi ne pahasına olursa olsun adalet terazisini takip etmektir. Şeyhülislâm Zenbilli Ali Cemâlî Efendi, haksız yere ölüme mahkûm edilen ipek tüccarları için padişahın karşısına çıkar. Padişah ona “idare işlerine karışma” deyince şöyle cevap verir: "Ben senin âhiretine karışıyorum."

Sasânîlerden Abbâsîlere, Selçuklulardan Osmanlılara uzanan bir model vardır: Daire-i adliye, yani adalet dairesi. Kınalızâde Ali Efendi bunu Ahlâk-ı Alâî'de sekiz halkalı bir zincir olarak özetler. Halkaların özü şöyledir: Dünya bir bağdır; duvarı devlettir. Devleti düzene koyan şeriattır, yani hukuktur.Hukuku ancak devlet otoritesi korur. Devlet otoritesini ancak ordu ayakta tutar. Orduyu ancak mal toplar. Malı ancak halk üretir. Halkı ancak adalet bağlar. Adalet ise dünyanın düzeninin sebebidir.

Zincirin başı ile sonu birleşir. Bu düşüncede adalet bir süs değil, devlet makinesinin motorudur. Halka bir yerden kırılırsa bütün zincir çözülür.

Müslüman düşünce tarihinin en çarpıcı cümlelerinden biri İbn Teymiyye'ye aittir: "Allah, kâfir de olsa adil devleti ayakta tutar; Müslüman da olsa zalim devleti ayakta tutmaz."

Modern araştırmalar, adalet duygusunun sadece insanların sonradan öğretilmiş bir nâzik davranış değil, her canlının derinliklerine işlenmiş bir ihtiyaç olduğunu gösteriyor.

2003'te yapılan bir deneyde iki maymun yan yana kafeslere konulur. İkisi de aynı görevi yapıp karşılığında salatalık dilimi alırlar ve gayet memnundurlar. Sonra araştırmacılar birine salatalık, diğerine aynı iş için üzüm vermeye başlar. Salatalık alan maymun önce şaşırır, sonra........

© Doğruhaber