Türk Tipi Başkanlık Sistemine soğukkanlı bir bakış

Türkiye’de yönetim düzenine dair yapılan konuşmalar, çoğu vakit çetin kamplaşmaların gölgesinde kalır. Bu sebeple meseleler, çoğu kez serinkanlı biçimde ele alınmaktan uzaktır. Oysa son yıllarda uygulanan Türk Tipi Başkanlık Sistemi üzerine yapılacak bir irdeleme, soyut tepkilerden ırak, gözleme dayalı bir muhasebeyi gerektirir.

Aradan geçen yıllar gösteriyor ki sistem, başlangıç evresindeki sarsıntıların akabinde yavaş ilerleyerek belirli bir hatta yerleşiyor. Bu model, yürütme kudretini tek elde toplama iddiası taşırken, aynı anda köklü bürokratik yapının ağır işleyişi ile yönetimde hız arayışını bir düzlemde buluşturmaya gayret ediyor. Tartışmaların büyük kısmı da tam bu noktada düğümleniyor. Yapı ile tatbik birbirine karıştığında, eleştirinin yönü de bulanıklaşıyor.

Bu ayrımın en açık biçimde izlendiği alanlardan biri, bakan atamalarıdır. Zira bakanlık makamı, hem yetkinin devredildiği bir siyasî mevki, hem de devlet işleyişine vakıf ehil kadroların seçilmesi icap eden bir vazifedir. Son yıllarda dikkat çeken eğilim, kurum kökenli isimlerin bakanlık vazifelerine getirilmesi yönünde bir arayışın öne çıkmasıdır.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin ilk kabinesinde, Cumhurbaşkanı Yardımcılığı vazifesine Başbakanlık Müsteşarlığı yapmış Fuat Oktay getirildi. Devlet planlama geleneğinden gelen, Kalkınma Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı vazifelerinde bulunmuş Cevdet Yılmaz ise seçimlerin ardından kurulan ikinci kabinede aynı vazifeyi üstlendi. Her iki isim de kamu yönetiminin mutfağında yetişmiş şahsiyetlerdir.

Adalet Bakanlığı örneği, bu mevzuyu daha berrak biçimde ortaya koyar. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin ilk evresinde bu vazife evvela Abdulhamit Gül’e, ardından Bekir Bozdağ’a tevdi edildi. Her iki isim de uzun yıllar siyaset arenasında bulunmuş, parti ve meclis tecrübesi haiz kimselerdi. Yeni kabine kurulurken vazife Yılmaz Tunç’a bırakıldı. Müteakiben, İstanbul Cumhuriyet Başsavcısı sıfatıyla görev yapan Akın Gürlek’in bakanlığa atanmasıyla, Adalet Bakanlığı, doğrudan yargı bürokrasisinden gelen bir isme teslim edildi. Böylece aynı makamda siyaset kökenli seçim ile meslek kökenli tercih art arda izlendi.

Akın Gürlek, vazifeye başladığında mühim bir tercihte bulundu. Bakan yardımcılığı görevlerine, yargı teşkilatı içinde birlikte mesai harcadığı ve dosyaları yakından bilen isimleri getirdi. Bu adım, kurum içinden yetişmiş kadroların üst yönetimde değerlendirilmesi bakımından manidar bir örnek teşkil eder.

Başkanlık sistemi üzerine kaleme aldığım yazılarda mütemadiyen vurguladığım husus tam olarak budur. Bir bakan, vazifeye geldiğinde yardımcılık görevlerini, mümkün mertebe kurumun içinden yetişmiş kadrolar arasından seçmelidir. Zira devlet teşkilatlarının kendine has bir işleyiş dili mevcuttur. Dosya bilgisi, mevzuat tecrübesi ve kurum alışkanlıkları, masa başında kısa müddette öğrenilecek türden olgulara girmez. Kurum içinden gelen bir kadro, karar sürecini hızlandırır ve hatalı adım atma ihtimalini düşürür.

Böyle bir modelin başka bir yararı daha mevcuttur. Bakan ile yardımcı arasında güven ilişkisi kurulduğunda kurum içi işleyiş daha sıhhatli yürür. Ancak kamu yönetimi, durağan bir yapı konumunda bulunmaz. Bir yardımcı, vazifesini yeterli biçimde ifa edemiyorsa bakanın elinde pratik bir imkân bulunmalıdır. Bu durumda ilgili kişi, eski vazifesine yahut benzer bir idari makama atanabilir. Yerine yine kurum içinden bir başka isim getirilebilir. Böylece hem devlet tecrübesi muhafaza edilir hem de yönetim kadrosu verim ölçütüne göre biçimlenir.

Devlet geleneğinde buna benzer örneklere az rastlanmaz. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan idare anlayışında vazife değişimi çoğu vakit kurum içi rotasyonla yapılırdı. Tecrübeli kadrolar, bütünüyle sistem dışına itilmez, başka görevlerde değerlendirilirdi. Bu yaklaşım hem kurum hafızasını canlı tutar hem de devlet idaresinde devamlılığı sağlar.

Başkanlık sisteminin sıhhatli işlemesi için bu tür yöntemlerin daha bilinçli biçimde uygulanması gerekir. Yetkiyi tek elde toplamak, başlı başına yeterli kalmaz. O yetkiyi taşıyacak kadroların nasıl seçildiği, nasıl denetlendiği ve gerektiğinde nasıl değiştirildiği de en az yetki kadar önem arz eder.

Benzer bir hat, Millî Savunma Bakanlığı bünyesinde de belirdi. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin ilk kabinesinde, o dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hulusi Akar’ın bakanlık koltuğuna oturması, oldukça dikkat çekici bir tercihti. Bu karar, savunma alanını yakından tanıyan bir........

© Dikgazete.com