menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Avrupa Birliği’nin Değerler ve Çıkarlar Arasındaki Sınavı: İnsan Hakları Evrensel mi, Siyasi Koşullara göre Değişir mi?

16 0
01.11.2026

İZLE Çavuşesku’nun Termometresi 2’li Görüş İki Savaş Bir Yazar Cumhuriyet’in Edebiyatı Varsayılan Ekonomi Yakın Tarih Tümünü Gör

Çavuşesku’nun Termometresi

Cumhuriyet’in Edebiyatı

OKU Yazılar Röportajlar Çeviriler D84 INTELLIGENCE Asterisk2050 Yazarlar Kitap Yorum

D84 FYI Hariçten Gazel ABD Gündemi Avrupa Gündemi

Avrupa Birliği’nin Değerler ve Çıkarlar Arasındaki Sınavı: İnsan Hakları Evrensel mi, Siyasi Koşullara göre Değişir mi?

Avrupa Birliği ve insan hakları ilişkisi nereye gidiyor? Gazeteci Eylem Yılmaz’ın analizinde, Prof. Dr. Çiğdem Nas’ın değerlendirmeleriyle birlikte konunun satır araları masaya yatırılıyor:

İnsan hakları, demokratik toplumların üzerinde yükseldiği en temel evrensel değerlerden biri. İfade özgürlüğü, barışçıl gösteri ve örgütlenme hakkı, hukukun üstünlüğü ve bireyin devlet karşısında korunması, coğrafyaya, siyasi tercihlere veya iktidarların önceliklerine göre değişmemesi gereken temel ilkeler. Ancak uluslararası siyasetin pratiği, bu evrensellik iddiasının her zaman aynı biçimde karşılık bulmadığını gösteriyor.

Son dönemde Fransa, İspanya ve Belçika başta olmak üzere Avrupa’nın farklı ülkelerinde yaşanan protestolar, güvenlik güçlerinin müdahaleleri ve göstericilere yönelik uygulamalar, Avrupa Birliği’nin kendi insan hakları yaklaşımını da tartışmaya açtı. Özellikle barışçıl gösterilere yönelik müdahaleler, orantısız güç kullanımı ve gözaltı uygulamaları, Avrupa’nın demokratik değerleri ile bu değerlerin kendi sınırları içerisindeki uygulanışı arasındaki mesafeyi görünür kılıyor.

Nitekim Uluslararası Af Örgütü’nün Temmuz 2024’te yayımladığı ve aralarında Fransa, İspanya ve Belçika’nın da bulunduğu 21 Avrupa ülkesini inceleyen raporu, barışçıl gösteri hakkının kıta genelinde çeşitli kısıtlamalarla karşılaştığını ortaya koydu. Raporda gereksiz ve aşırı güç kullanımı, keyfî gözaltılar, göstericilere yönelik ayrımcı uygulamalar ve protestoların kriminalize edilmesi gibi sorunlara dikkat çekildi.

Ekim 2026’da Avrupa’nın farklı ülkelerinde yaşanan protestolar ve güvenlik güçlerinin müdahaleleri de bu tartışmayı yeniden gündeme taşıdı. Özellikle 24 Ekim’de Brüksel’de düzenlenen hükümet karşıtı gösterilerde polis göz yaşartıcı gaz ve biber gazı kullandı. Reuters’ın olay yerinden aktardığı gözlemlerde, bazı göstericilerin polis tarafından yere düşürüldüğü ve fiziksel müdahaleye maruz kaldığı belirtildi. Fransa’da da artan hayat pahalılığı, kamu hizmetleri ve eğitim sistemine ilişkin sorunlar nedeniyle protestolar sürerken güvenlik önlemleri artırıldı.

Avrupa Birliği’nin kendi üye ülkelerinde yaşanan bu tür gelişmeler karşısında insan hakları vurgusunu ne ölçüde ve hangi mekanizmalarla ortaya koyduğu tartışmalı hale geldi. Türkiye’deki benzer gelişmelerde AB kurumlarının yaptığı açıklamalarla Avrupa ülkelerindeki olaylara yönelik kurumsal tepkilerin görünürlüğü ve ağırlığı arasındaki fark, evrensel değerlerin uygulanma biçimine ilişkin soru işaretleri doğuruyor.

İNSAN HAKLARI BİR SİYASİ SİLAH MI?

Avrupa Birliği’nin insan hakları yaklaşımını değerlendirirken, bu değerlerin dış politikada bir baskı veya cezalandırma aracı olarak kullanılıp kullanılmadığı kadar, birliğin kurumsal yapısını ve üyelik mekanizmalarını da dikkate almak gerekiyor. Yıldız Teknik Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Çiğdem Nas, AB’nin insan haklarını bir silah olarak kullandığı yönündeki değerlendirmenin doğru olmadığını düşünüyor. Nas, Birliğin yapısına dikkat çekerek şu değerlendirmeyi yapıyor: 

“AB insan haklarını bir silah olarak kullanılıyor demek doğru olmaz. Evet, AB üyesi ülkelerde de insan hakları konusunda sorunlar, sıkıntılar var. AB, çok sayıda Avrupa ülkesinin bir araya gelerek oluşturduğu, ulusüstü dediğimiz, yetki paylaşımına dayanan bir ülkeler birliğidir. Bu anlamda da siyasi bir niteliği var. Temelleri belki ekonomik, tek pazara dayanıyor ama bunun da ötesinde ortak bir kimlik, ortak değerler olması gerekiyor.” 

Nas’a göre insan haklarının, demokrasinin ve hukukun üstünlüğünün AB’nin dış ilişkilerine yansıması bu nedenle doğal. Ancak bu değerlerin cezalandırma aracına dönüştürülmesi farklı bir mesele: “Bunu bir cezalandırma aracı olarak kullanmaya giderse AB, bu uygun olmaz ama bunu bir ‘silah’ olarak kullanacağını düşünmüyorum.” 

Bununla birlikte Nas, AB’nin özellikle aday ülkeler üzerinde etkili olan bir mekanizmaya sahip olduğunu vurguluyor: siyasi koşulluluk. Birliğin yıllık ülke raporlarında aday ülkeleri insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi kriterler üzerinden değerlendirmesi, üyelik hedefini bu ülkeler üzerinde bir etki unsuruna dönüştürüyor. Nas bu mekanizmayı şöyle açıklıyor: 

“Özellikle aday ülkelerde siyasi koşulluluk dediğimiz bir mekanizma var. AB’nin yıllık olarak yayımladığı raporlar var. Ülkeleri insan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü gibi kriterler üzerinden değerlendiriyor. Üyeliğe uygun olup olmadığını değerlendiriyor. Siz bir ülke olarak AB’ye girmek istediğiniz için bu AB’ye bir güç vermiş oluyor. Yani o ülkenin nasıl olması, ne yöne doğru gitmesi gerektiği, hangi koşulları yerine getirmesi gerektiği şeklinde ona bir güç olmuş oluyor. Belki bir araç oluyor diyebiliriz. Dolayısıyla insan hakları, AB açısından doğrudan bir cezalandırma aracından ziyade, üyelik sürecinde siyasi koşulluluk mekanizmasının bir parçası olarak işlev görüyor. Birliğe üye olmak isteyen ülkeler, ortak değerleri ve hukuki standartları yerine getirmeyi kabul ederek müzakere sürecine dahil oluyor.” 

Bu noktada ortaya çıkan en önemli soruyu Doç. Dr Çidem Nas’a yöneltiyorum: AB’nin aday ülkelerden yerine getirmesini beklediği standartlar, uluslararası siyasetin ve jeopolitik çıkarların devreye girdiği durumlarda da aynı ağırlıkla uygulanabiliyor mu?

EVRENSEL STANDARTLAR MI, JEOPOLİTİK ÖNCELİKLER Mİ?

AB’nin insan hakları yaklaşımını değerlendirirken Kopenhag Kriterleri, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve AB Temel Haklar Şartı temel referans noktalarını oluşturuyor. Hukukun üstünlüğü, demokrasi, insan haklarına ve azınlık haklarına saygı, üyelik sürecinin vazgeçilmez koşulları arasında. Ancak bu hukuki çerçevenin varlığı, AB’nin uluslararası ilişkilerdeki bütün kararlarını yalnızca evrensel insan hakları standartlarına göre aldığı anlamına gelmiyor. Çiğdem Nas da AB’nin yaklaşımını yalnızca evrensel kriterler üzerinden açıklamanın eksik kalacağı........

© Daktilo1984