menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Atatürk-İnönü: Son dönem mektupları

28 0
10.11.2026

Atatürk-İnönü arasında 1916 yılında başlayan cephe arkadaşlığı Milli Mücadele’de daha da güçlenerek sonrasında yakın kader birliğine ulaşmıştır.

Çanakkale’deki başarısı nedeniyle 35 yaşında general olan Mustafa Kemal, 1916 yılı mart ayında Diyarbakır Silvan’da kolordu komutanlığına tayin edildi. Bir süre sonra Diyarbakır’daki 2. Ordu Komutanlığı’na getirildi. Bu ordunun kurmay başkanı Albay İsmet Bey’di. İnönü daha sonra kolordu komutanı olarak Mustafa Kemal’in emrinde çalıştı.

Savaş meydanında astüst ilişkisi içinde bu görevler Ekim 1918’e kadar iki yıla yakın sürmüştür.

Bir üst komutan olarak Atatürk’ün 1917’de İnönü’ye verdiği sicil önemlidir:

“Orduda ve memlekette üstleneceği önemli vatan görevlerinde ve hizmetlerinde kendisinden büyük hizmetler beklenir.” Cümlesini taşıyordu.

Bu sicil Mustafa Kemal’in, Albay İsmet Bey’i beğenip takdir ettiğinin ve ona ileride önemli görevler vermekten çekinmeyeceğinin ilk işaretidir.

MİLLİ MECLİS’İN GENELKURMAY BAŞKANI 

23 Nisan 1920’de Gazi Meclis açılınca Mustafa Kemal, Meclis tarafından seçilecek olan Genelkurmay Başkanlığı’na Albay İsmet Bey’i aday göstermiş ve seçtirmiştir.

Daha sonra boşalan Batı Cephesi Komutanlığı’na İnönü’yü getirmiştir. İnönü, Lozan Barış Konferansı için oluşan delegeler kurulu başkanlığına, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edilince Cumhuriyetin ilk başbakanlığına getirilmiştir.

İnönü Cumhuriyetin ilanından sonra ilk başbakandır. Fethi Okyar’ın 103 günlük başbakanlığı dışında bu görev 14 yıl 8 ay 13 gün sürmüştür.

Bu süre içinde Cumhurbaşkanı Atatürk ile Başbakan İnönü arasında yıllar süren uyumlu bir çalışma düzeni sağlanmıştı. Falih Rıfkı Atay, Çankaya adını taşıyan ünlü kitabında Atatürk’ün yakınlarına “Çocuklar, Çankaya’da rahat ediyorsam İsmet sayesindedir” dediğini yazmıştır. (1)

Bu yakın çalışma düzeni kesintisiz 1937 yılına kadar sürdü. 1937 yılına gelince Gazi Çiftliği, Hatay, Nyon Konferansı, İngilizlerin Dizbağı Nişanı konularında aralarında çelişkiler çıktı.

Atatürk ile anlaşan İnönü 20 Eylül 1937’de 1.5 aylık izin aldı. Ertesi günü (21 Eylül 1937) İstanbul’da Türk Tarih Kurumu Kurultayı’nı birlikte izlediler.

Kurultay devam ederken İnönü, Atatürk’ün kendisi hakkındaki düşüncesini öğrenebilmek için bir kâğıda “... Demek bana çok dargın değilsin?” diye yazıp ona uzattı. Atatürk de buna karşılık “Hayır, her şeyi unuttum; bildiğin gibi arkadaşım ve kardaşımsın” diye yazarak eski bağlılığın sürdüğünü belirtmişti. (2)

Başbakanlıktan izinli olarak ayrılan İnönü, Atatürk tarafından İzmir’de yapılan askeri manevra tatbikatına çağrıldı. Ayrıca Nazilli Bez Fabrikası’nın açılışına da davet edildi. Zaten Nazilli Fabrikası’nı başbakanlığı süresinde İnönü gerçekleştirmişti. (9 Ekim 1937)

HİZMETLER TAKDİR EDİLECEKTİR 

İzinli olan İnönü, 25 Ekim 1937’de başbakanlıktan istifa etti. Aynı zamanda yüklenmiş olduğu CHP Genel Başkan Vekilliği’nden de ayrıldı. Atatürk, aynı gün (25 Ekim) verdiği resmi yanıtta, istifasının kabul edildiğini bildirirken........

© Cumhuriyet