Finans Sistemi Geleceği Nasıl Çalıyor? Berlin’deki Konut Mücadelesi ve Anaakım Siyasetin Sınırları
AfD Eş Genel Başkanı Tino Chrupalla: "Bay Merz, sorumluluktan bahsetmeyi seviyorsunuz. Ama siz [kişisel] gelirlerinizi artırırken milyonlarca Alman kuruş kuruş bütçelerini nasıl denkleştireceğini düşünmek zorunda. Bunu nasıl açıklıyorsunuz?" Şansölye Friedrich Merz: "Bay Chrupalla, piyasa ekonomisinde yaşıyoruz. Bazılarının daha çok kazanması suç değil... [Eğer] bunu ima ediyorsanız, yasadışı bir şey yapmıyorum." Tino Chrupalla: "Mesele yasal olup olmaması değil. Mesele şeffaflık. Ve neden vatandaşlar [bu yapay zekâ destekli yatırım platformu] hakkında hiçbir şey bilmiyor." Friedrich Merz: Saklayacak bir şeyim yok. Platform tamamen yasal.Tino Chrupalla: "Eğer yasal ve bu kadar etkiliyse - neden sadece hükümet ve ekonomideki seçkin çevreler kullanıyor? Normal vergi mükellefi neden bundan haberdar değil?" Friedrich Merz: "Çünkü bu tür teknolojilere açık erişim piyasaları istikrarsızlaştırır. Kitlesel histeriye değil, sorumlu [davranacak kişilere ve kurumlara] ihtiyacımız var."
AfD Eş Genel Başkanı Tino Chrupalla: "Bay Merz, sorumluluktan bahsetmeyi seviyorsunuz. Ama siz [kişisel] gelirlerinizi artırırken milyonlarca Alman kuruş kuruş bütçelerini nasıl denkleştireceğini düşünmek zorunda. Bunu nasıl açıklıyorsunuz?"
Şansölye Friedrich Merz: "Bay Chrupalla, piyasa ekonomisinde yaşıyoruz. Bazılarının daha çok kazanması suç değil... [Eğer] bunu ima ediyorsanız, yasadışı bir şey yapmıyorum."
Tino Chrupalla: "Mesele yasal olup olmaması değil. Mesele şeffaflık. Ve neden vatandaşlar [bu yapay zekâ destekli yatırım platformu] hakkında hiçbir şey bilmiyor."
Friedrich Merz: Saklayacak bir şeyim yok. Platform tamamen yasal.Tino Chrupalla: "Eğer yasal ve bu kadar etkiliyse - neden sadece hükümet ve ekonomideki seçkin çevreler kullanıyor? Normal vergi mükellefi neden bundan haberdar değil?"
Friedrich Merz: "Çünkü bu tür teknolojilere açık erişim piyasaları istikrarsızlaştırır. Kitlesel histeriye değil, sorumlu [davranacak kişilere ve kurumlara] ihtiyacımız var."
Chrupalla'nın eş başkanı olduğu AfD, Almanya'da 2026 sonu itibariyle anketlerde en önde olan sağ-ırkçı parti. Almanya'daki hükümetin başındaki Merz ise dev ölçekli küresel varlık yönetim şirketlerinden biri olan Black Rock'un eski denetim kurulu başkanı. Özel uçağı var, aşırı zengin ve neredeyse her hafta başka bir skandala imza atıyor. Dolayısıyla ilk okuduğumda bu diyalogu bir an için gerçek zannettim. Ancak değil. Almanya'nın saygın haber kurumu Tagesschau’nun internet sitesi neredeyse kusursuz biçimde taklit edilmiş. Maksat, bir finans uygulamasının reklâmı ve muhtemelen dolandırıcılık.
Yine de seyrederken "Büyük paralar bildiğimiz usûllerle kazanılmıyor" hissine bir kez daha kapıldım ister istemez. Yıllardır parasını faize yatırmamış; EFT, hisse, bono, Bitcoin gibi işlere girmemiş biri olsam da birkaç yatırım hamlesiyle büyük paralar kazanabilme ihtimalinin ne kadar kışkırtıcı olabileceğini görüyorum. Çevremdeki pek çok insan (büyük vurgunlar yapamasalar da) çeşitli şekillerde yatırım yapmaya, piyasayı takip etmeye, hiç değilse EFT'lerle paralarının enflasyon karşısında erimesine engel olmaya çalışıyorlar. Bu bazıları için adeta ikinci bir iş hâline gelmiş durumda. Bu faaliyetler esnasında para elbette ki kendiliğinden büyüyüp artmıyor. Arkasında bize doğal gelen, ama belirli tarihsel koşullar altında şekillenmiş bir toplumsal kurgu var.Yazının geri kalanında bu basit görünen kurgunun ekonomik eşitsizliklere, iklim krizi gibi küresel sorunlara ve kronik hâle gelmiş yolsuzluklara nasıl yol açtığını anlatacağım. Bu çerçevede yaşadığım ülke olan Almanya'daki Sol Parti'nin (die Linke'nin) konut piyasasına dair 2026 seçimlerinde öne çıkardığı Berlin'deki konut piyasasını toplumsallaştırma (Vergesellschaftung), spekülatif yatırımı azaltma girişimindenbahsedeceğim. Ancak bu önemli vaatte bile hayal gücünün nasıl kısıtlanmış olduğunu, araçların ne kadar yetersiz kaldığını göreceğiz.
Başlangıç noktam şu: Günümüzdeki genel kanı, sermayenin geçmişin birikimleriyle oluştuğu yönünde. Oysa sermaye uzun bir süredir daha çokgelecekteki kârların, faizin yahut kazançların bugünkü spekülasyonundan geliyor. Bu sermaye türü, emeğin üretimine el konarak birikmiş olan sermayeye (Marx'ın deyişiyle ölü emeğe) kıyasla giderek daha büyük bir kalem hâline geliyor.[1]İlerde birilerinin kazanacağı geliri, üreteceği zenginliği, tenzil (discount) edilmiş bugünkü değeriyle satın alıyoruz. Yani banka bana kredi veriyorsa, benim ilerde elde edeceğim ilave geliri bugünden ucuza satın almış oluyor aslında. Faiz dediğimiz, benim sonradan üreteceğim zenginlikten aldığı pay. Yatırımda da benzer bir mantık var. Evini kiraya veren biri, yapmış olduğu yatırım sayesinde seneler boyunca kiracının kazancından pay almaya başlıyor. Bir evin değerini (kullanım değerini değil ama yatırım değerini) belirleyen de bu: Bir gayrimenkulün gelecekte ne kadar para getirebileceği.
Gelir beklentisi ve bunun yönetimi finans sisteminin temelini oluşturuyor. Fakat buradaki önemli husus şu: Günün sonunda birilerinin aradaki farkı mutlaka kapaması, o bedeli ödemesi lâzım: alınmış kredinin faizini, ev kirasını, köprü ücretini... Çoğu durumda da bu bedeli gelecek nesillerin ve ekolojik ağların ödemesi bekleniyor. Yani özetle para kendiliğinden artmıyor.
Devam etmeden önce, finansın elzem tarafları olduğunu belirtmek istiyorum. Belli hizmetler, icatlar, büyük değişimler, içinde gelecek vizyonu olmayan bir muhasebe ile yürütülemezdi. Ancak neyin finansın konusu olabileceği, kimlerin geleceğinin ipotek altına alındığı, kârın hangi gruplardan kimlere aktarıldığı, bunun spekülasyona ne kadar açık olacağı yahut bir borcun kaç seneye (ve kaç nesle) yayılabileceği gibi önemli soruları bir daha ve bir daha düşünmemiz lâzım. Bugün ana akım siyasî partilerin çoğunun gündemine dahi alamadığı mevzular bunlar. Finans sistemi çoğu zaman demokratik sayılamayacak usûllerle yürütülüyor. Toprağı, suyu, havayı tahrip eden projelerin, savaşların yahut zorlaşan hayat şartlarının arkasında geleceği riske eden ve bununla para kazanan insanlar ve kurumlar var. Dolayısıyla yazının sonunda fikrin tümünü imha etmeden başka prensiplerle nasıl tasarlanabileceğine ve en önemlisi finans sisteminin nasılyavaşlatılabileceğine kafa yoracağım.
Zenginleri Sokak Ortasında Vuranlar2026 yılında gerçekleşen Berlin'deki eyalet seçimini Sol Parti (die Linke) kazandı.[2] Göçmen kökenli bir kadının hem de Sol Parti'den seçilmesi Alman siyasetinde pek çok ilkin bir arada yaşanması anlamına geliyor. Seçim zaferinin ardındandieLinke'ye yöneliksaldırılar gecikmedi. Sol Parti'nin mafyayla ilişkisi, İsrail Devleti'ni kınamış olmasından hareketle Yahudi düşmanı olduğu ve zenginleri sokaklarda vurmaya hazırlandığı gibi iddialar ortaya atıldı. Baden-Württemberg Eyalet Başbakanı Cem Özdemir, partisi Yeşiller'in bu şartlar altında die Linke ile koalisyon ortaklığı kurmamasını salık verdi. Sosyal Demokrat (SPD) eski Şansölye Yardımcısı Sigmar Gabriel, die Linke'nin içindeki unsurların Alman Devleti ile ortak değerlere sahip olmadığını iddia etti.[3] AfD Meclis Grubu Başkan Yardımcısı Beatrix von Storch ise Meclis'te yaptığı konuşmada Berlin'deki Müslümanların (artık bu kategori neye göre oluşturuluyorsa) R'sinin Sol Parti'ye oy verdiğini belirtip "İslamo-Sosyalizm"diye bir kavram ortaya attı. Zenginlerin ve Yahudilerin, Sol Parti tarafından hedef tahtasına konduğunu söyledi.DieLinke'nin nihaî amacının zenginleri vurmak [erschießen] ve Yahudileri denize dökmek olduğunu iddia eden de yine o.[4]
Aynı partinin en yetkili ağzı Alice Weidel ise bir süredir Hitler'in radikal bir sosyalist olduğunu, Almanya'yı zamanında karanlığa sürükleyenin sağ siyasetten çıkma bir Alman değil, dışarıdan gelmiş bir solcu olduğunu iddia ediyor. (Hitler Avusturyalı idi.) Aklıma ister istemez Hannah Arendt'in şu cümleleri geliyor:
"... [T]arihin zaten başlı başına sahtekârlık olduğuna ve bu yüzden pekâlâ ipini koparmışların oyun alanına dönüşebileceğine [inanmış grupların önünde], onlara büyüleyici gelen [ve fakat] moral bozucu şu korkunç ihtimal de beliriyor: Devasa yalanlar ve korkunç çarpıtmalar zamanla tartışılmaz gerçekler hâline gelebilir; insanlar geçmişi istediği gibi değiştirmeye başlayabilir; doğru ile yanlış arasındaki fark nesnel olmaktan çıkıp yalnızca güç ve kurnazlığa, baskıya ve sürekli tekrarlanan bir manzumeye indirgenebilir."[5]
"... [T]arihin zaten başlı başına sahtekârlık olduğuna ve bu yüzden pekâlâ ipini koparmışların oyun alanına dönüşebileceğine [inanmış grupların önünde], onlara büyüleyici gelen [ve fakat] moral bozucu şu korkunç ihtimal de beliriyor: Devasa yalanlar ve korkunç çarpıtmalar zamanla tartışılmaz gerçekler hâline gelebilir; insanlar geçmişi istediği gibi değiştirmeye başlayabilir; doğru ile yanlış arasındaki fark nesnel olmaktan çıkıp yalnızca güç ve kurnazlığa, baskıya ve sürekli tekrarlanan bir manzumeye indirgenebilir."[5]
Elif Eralp'ın işi kolay değil. Şu an tüm partiler (güya sol partiler de dahil olmak üzere)olası bir koalisyon için dieLinke'yisağ partilerin siyasî vizyonuyla hizaya çekiyorlar, geri adım attırmaya çalışıyorlar. "Zenginleri vuracaklar" iddiasının arkasında, die Linke'nin konut piyasasına yönelik "toplumsallaştırma" (Vergesellschaftung) girişimi var.[6] Vaadin özü şu: Berlin'de 3.000'den fazla dairesi olan Vonovia/Deutsche Wohnen, Adler gibi büyük şirketler bulunuyor. Bu şirketlerin elindeki yaklaşık 200.000-220.000 daire, bir kamu kurumu üzerinden sağlanan krediyle satın alınacak. Karşılığında şirketlere tazminat ödenecek. Sonra da bu daireler özerk yönetimi olan bir kurum aracılığı ile insanlara daha ucuza kiralanacak. Böylelikle kira artışının ve emlâk spekülasyonunun önüne geçilmiş olacak. Berlin'de son on senede kira olarak istenen bedeller i arttı.[7] Dolayısıyla die Linke'ye verilen desteğin somut sebepleri var. Dinî kuruluşlara, kooperatiflere, vakıflara veya 3000'in altında (üç bin!) konut sahibi diğer şirketlere dokunulmayacak. Dolayısıyla iki yüz bin konut dev bir sayı olsa da başka bir açıdan vaadin kapsamı aslında görece sınırlı. Almanya Anayasası'nda bunu mümkün kılabilecek olan 15. madde şöyle diyor:
"Toprak ve arazi, doğal kaynaklar ve üretim araçları, toplumsallaştırma amacıyla, tazminatın biçim ve ölçüsünü belirleyen bir yasayla, kolektif mülkiyet veya kamu ekonomisinin diğer şekillerine dönüştürülebilir."[8]
"Toprak ve arazi, doğal kaynaklar ve üretim araçları, toplumsallaştırma amacıyla, tazminatın biçim ve ölçüsünü belirleyen bir yasayla, kolektif mülkiyet veya kamu ekonomisinin diğer şekillerine dönüştürülebilir."[8]
Yasa, Federal Almanya'da yürürlüğe girdiği 1949'dan bu yana hiç uygulanmamış.[9] Uygulanması da kolay değil. Berlin'de 2021'de bağlayıcılığı olmayan bir referandum yapıldı ve oy verebilen nüfusun Y'u konut piyasasında toplumsallaştırmaya (Vergesellschaftung) onay verdi. Üstelik bir uzman komisyonu, 2023'te bunun hukuken mümkün olduğu sonucuna da vardı. Ancak takip eden yıllarda, iktidardaki Sosyal Demokratlar ve Hıristiyan Demokratlar bu referandumu fiilen rafa kaldırdı. Sol Parti bugün başa geçse, koalisyon ortağını ikna edebilse ve hemen bugünişe başlasa dahi süreç on yıllara yayılacak. Muhtemelen yeni bir referandum gerekecek, yasal süreç olabildiğince çıkmaza sokulacak. Ana akım tüm partiler, özel mülkiyetin dokunulmazlığına; die Linke'nin önerisi gerçekleşirse yatırımcıların korkacağına ve Almanya'ya artık yatırım yapmayacaklarına dair korku senaryoları yazmaya başladılar bile. Çok büyük şirketlerin........
