Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO- North Atlantic Treaty Organization) Türkiye’de kolordu düzeyinde yeni bir yapılanma kurmak isterken mesele yalnızca askeri bir genişleme değil daha derin bir güç transferinin işareti olarak okunmalı. Çünkü tarihsel olarak NATO’nun askeri omurgası ABD idi. Ancak bugün tablo farklı: ABD’nin İran merkezli gerilimlerde ekonomik ve mühimmat açısından zorlanması, ‘küresel jandarma’ rolünün sürdürülebilirliğini tartışmalı hale getiriyor.

Bu noktada Türkiye’nin coğrafyası yeniden devreye giriyor. Soğuk Savaş’ta Batı, Türkiye’ye Sovyetler Birliği’ne karşı kendince ‘ileri karakol’ rolü biçmişti, bugün ise benzer bir yaklaşımın daha geniş bir çerçevede yeniden üretilmeye çalışıldığı görülüyor. Batı, Türkiye’yi Rusya, İran ve Çin eksenine karşı bir denge unsuru olarak konumlandırmaya çalışırken, aslında değişen yalnızca tehdit tanımı değil, aynı zamanda bu rolün kapsamı ve derinliği oluyor. Ancak kritik soru şu: Bu bir güç paylaşımı mı yoksa risk transferi mi?

YÜK MERKEZİ DEĞİŞİYOR

ABD’nin son 20 yıldaki askeri stratejisi, doğrudan ve uzun süreli kara operasyonlarından, daha esnek ve dolaylı müdahale modellerine evrildi. Irak ve Afganistan gibi yüksek maliyetli işgal süreçleri hem ekonomik hem de toplumsal açıdan ciddi bir yıpranma yaratınca Washington, sahadaki askeri varlığını azaltıp yerel aktörler, müttefikler ve vekil güçler üzerinden etki üretmeye yöneldi. Bu dönüşümle birlikte NATO içinde de ‘yük paylaşımı’ kavramı daha görünür hale gelirken, ABD’nin küresel güvenlik mimarisindeki rolü doğrudan müdahaleden çok, yönlendiren ve organize eden bir pozisyona kaydı.

Türkiye burada iki nedenle öne çıkıyor:

- NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip olması

- Karadeniz, Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’i aynı anda kontrol edebilecek tek ülke olması

Bu durum, ABD’nin doğrudan sahada bulunmak yerine ‘bölgesel güçler üzerinden kontrol’ stratejisine geçtiğini düşündürüyor. Yani mesele Türkiye’nin güçlenmesi değil Türkiye üzerinden NATO’nun operasyonel kapasitesinin yeniden dağıtılması olabilir. Nitekim Doğu Avrupa’da artan askeri yığınak, Baltık hattında kurulan ileri üsler ve Romanya-Polonya ekseninde konuşlandırılan sistemler nasıl Rusya’ya karşı bir çevreleme stratejisinin parçasıysa, Türkiye’de kurulmak istenen kolordu düzeyindeki yapı da Orta Doğu, Karadeniz ve Kafkasya hattında benzer bir operasyonel merkez işlevi görebilir. Bu durumda Türkiye, kendi askeri kapasitesini artıran bir aktörden ziyade NATO’nun farklı coğrafyalardaki yükünü üstlenen ve gerektiğinde bu yükün sahadaki uygulayıcısı haline gelen bir üs ülkeye dönüşme riski taşır.

YENİ MERKEZ Mİ YENİ HEDEF Mİ?

Türkiye’nin NATO içindeki rolü tarihsel olarak savunma eksenliydi. Ancak bugün önerilen kolordu yapılanması, Türkiye’yi sadece savunma değil aynı zamanda operasyonel merkez haline getirme potansiyeli taşıyor.

Bu dönüşüm üç kritik sonucu beraberinde getirir:

-Türkiye’nin çatışma hatlarına daha fazla entegre edilmesi.

-NATO’nun doğu kanadının fiilen Türkiye’ye kayması.

-Türkiye’nin tarafsız manevra alanının daralması.

Bu noktada şu risk açıkça ortaya çıkar: Türkiye artık yalnızca bir müttefik değil, potansiyel bir ‘ön cephe ülkesi’ haline gelebilir.

YENİ GERİLİM HATTI

Türkiye’nin NATO içinde daha aktif bir askeri rol üstlenmesi, doğrudan üç büyük aktörle ilişkileri etkiler:

- Rusya: Karadeniz ve Suriye üzerinden kurulan denge bozulabilir.

- İran: Kürecik gibi radar sistemleri zaten İran tarafından tehdit olarak algılanıyor.

- Çin: Kuşak ve Yol (Belt and Road Initiative – Kuşak ve Yol Girişimi) projeleri Türkiye üzerinden geçerken askeri angajman risk yaratır.

Bu durum Türkiye’yi çok kutuplu dünya düzeninde ‘denge kurucu’ olmaktan çıkarıp ‘taraf haline’ getirebilir. Örneğin bugün Türkiye, aynı anda Rusya ile enerji ve savunma alanında işbirliği yapabilirken, Ukrayna’ya destek verebilen, Çin ile ticari ilişkilerini geliştirirken Batı ile güvenlik mimarisi içinde kalabilen bir denge politikası izliyor. Ancak NATO’nun Türkiye’de daha ileri düzeyde askeri yapılanmalar kurması, özellikle Rusya’nın Karadeniz güvenliği, İran’ın bölgesel savunma algısı ve Çin’in Kuşak ve Yol güzergâhları açısından Türkiye’yi daha net bir pozisyona itebilir. Bu da Ankara’nın, örneğin bir Karadeniz krizinde ya da Orta Doğu merkezli bir gerilimde, ‘arabulucu’ değil doğrudan ‘taraf’ olarak algılanmasına ve buna göre konumlandırılmasına yol açabilir.

SOĞUK SAVAŞ’TAN BUGÜNE

1950’lerde Türkiye, NATO’ya girerken temel motivasyon sözde Sovyet tehdidiydi. O dönemde ABD, Türkiye’ye ‘güvenlik garantisi’ sağlarken, Türkiye de coğrafyasını açtı. Ancak, 1960’lardan itibaren bu ilişki asimetrik hale geldi.

Kıbrıs Harekâtı sonrası ABD’nin silah ambargosu uygulaması, NATO müttefikliğinin mutlak güvenlik sağlamadığını gösterdi. Bugün benzer bir kırılganlık yeniden gündemde. Fark şu: O zaman tehdit tek kutupluydu, bugün ise çok katmanlı ve çok aktörlü.

BATI GERİLERKEN TÜRKİYE’Yİ DE Mİ ÇEKİYOR?

Son dönemde Batı blokunun (ABD + Avrupa) ekonomik, siyasi ve askeri olarak zayıfladığı yönündeki sonuçlar artarak devam ediyor. Enerji krizleri, Ukrayna savaşı ve iç siyasi kırılmalar bu süreci hızlandırdı.

Bu çerçevede NATO’nun Türkiye’de daha fazla askeri yapı kurmak istemesi şu şekilde de okunabilir:

- Riskli coğrafyaları merkezden uzaklaştırma.

- Çatışma alanlarını periferide tutma (merkezden uzak, çevre ülkelerde yoğunlaştırma).

- Krizleri ‘müttefik ülkeler üzerinden absorbe etme (krizin etkisini üstlenerek yayılmasını engelleme)’.

Bu, klasik jeopolitik literatürde ‘proxy risk transferi (büyük güçlerin kendi risk ve maliyetlerini çevre ülkelere devretmesi)’ olarak tanımlanır.

OLASI SENARYOLAR: KAZANÇ MI BEDEL Mİ?

Önümüzdeki dönemde üç temel senaryo öne çıkıyor:

1. Kontrollü Güç Artışı (Pozitif Senaryo)
Türkiye, NATO içinde daha etkin olur, savunma sanayii güçlenir ve bölgesel liderlik pekişir.

2. Stratejik Sıkışma (Orta Risk)
Türkiye hem NATO içinde hem Rusya-Çin hattında denge kurmakta zorlanır, diplomatik alan daralır.

3. Çatışma Çevresine Çekilme (Yüksek Risk)
Türkiye doğrudan olmasa bile dolaylı çatışmaların merkezine yerleşir ve ekonomik/siyasi maliyet artar.

GÜÇ OLMAK MI YÜKÜ OMUZLAMAK MI?

Türkiye’nin NATO içindeki rolü büyüyor gibi görünüyor. Ancak bu büyüme, bağımsız bir güç yükselişi mi yoksa sistemin yükünü taşıyan bir ‘stratejik ara katman’ haline gelmek mi, asıl tartışılması gereken nokta burada.

Çünkü tarih şunu gösteriyor: Büyük güçler zayıfladığında, yüklerini paylaşmaz… devreder ve o yükü taşıyan ülke, çoğu zaman gücünden değil, coğrafyasından dolayı seçilir. Türkiye de tam olarak bu coğrafyada duruyor.

© Aydınlık